Bankacılık Zimmeti (5411 m.160): Basit ve Nitelikli Zimmet, Hileli Davranış, Adli Para Cezası, Zarar Hesabı ve Yargıtay Kararları
- 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.160/1’e göre görevi nedeniyle zilyetliği kendisine devredilen veya koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu parayı ya da malı kendisinin veya başkasının zimmetine geçiren banka mensupları altı yıldan on iki yıla kadar hapis ve adli para cezasıyla cezalandırılır.
- Fail ayrıca bankanın uğradığı zararı tazmine mahkûm edilir.
- Suç, zimmetin açığa çıkmamasını sağlamaya yönelik hileli davranışlarla işlenirse on iki yıldan az olmamak üzere hapis cezası verilir; adli para cezası bankanın zararının üç katından az olamaz.
- Suçun faili yalnızca banka yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile diğer banka mensupları olabilir; bu nedenle özgü bir suçtur.
- Ceza Genel Kurulu, zimmet veya miktarı olağan ve basit bir iç denetimle kolayca ortaya çıkabiliyorsa basit, aksi hâlde nitelikli zimmet bulunduğunu kabul etmiştir.
- 7. Ceza Dairesi, kredisi çıkmadı denilen müşterinin hesabına aktarılan paranın sahte imzalı dekontla başkasına ödenmesini nitelikli zimmet saymıştır.
- Aynı Daire, şube hedeflerini tutturmak için müşteri rızası dışında yapılan işlemlerde zimmete geçirme bilinç ve iradesi bulunmadığını kabul etmiştir.
- Ceza Genel Kurulu, imha için gönderilen kredi kartını kullanıma açtırıp harcama yapan banka çalışanının eylemini bankacılık zimmeti saymıştır.
- Aynı kararda bankacılık zimmetinin banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması suçuna göre özel norm olduğu belirtilmiştir.
- Ceza Genel Kurulu, nitelikli zimmette adli para cezasının ödemeler düşüldükten sonra kalan net banka zararının üç katından az olamayacağını belirtmiştir.
- Banka zararına ceza mahkemesince faiz işletilmesi yerine faiz talebi hukuk mahkemesinde ileri sürülmelidir.
- Soruşturmadan önce aynen iade veya zararın tamamen giderilmesi cezanın üçte ikisinin indirilmesini sağlar.
- Bankacılık mevzuatına uygun kredi kullandırma, temdit veya yeniden yapılandırma işlemleri zimmet suçunu oluşturmaz.
- Bu Kanundaki suçlarda soruşturma ve kovuşturma kural olarak Kurum veya Fonun yazılı başvurusuna bağlıdır; zimmet suçunda ilgililerin dava hakkı saklıdır.
- Banka mensubu olmayan kişi bu suça ancak azmettiren veya yardım eden olarak katılabilir.
Müşterinin haberi olmadan hesabından para çekilmesi, kredi başvurusu reddedildi denilerek kredinin başkasına ödenmesi ya da imha edilmesi gereken bir kartın kullanılması, banka çalışanları hakkında ağır cezalar içeren bankacılık zimmeti suçunun konusu olabilir. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu bu suçu Türk Ceza Kanunundaki kamu görevlisi zimmetinden ayrı ve daha ağır yaptırımlarla düzenlemiştir.
Uygulamada en çok tartışılan konular; eylemin basit mi nitelikli mi olduğu, banka zararının nasıl hesaplanacağı, adli para cezasının hangi miktar üzerinden belirleneceği ve banka çalışanının eyleminin zimmet mi yoksa başka bir suç mu olduğudur. Aşağıda 5411 sayılı Kanunun 160. maddesi ve Yargıtay kararları ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Basit bankacılık zimmeti | 5411 m.160/1 | 6-12 yıl hapis, adli para cezası, tazmin |
| Nitelikli bankacılık zimmeti | 5411 m.160/2 | 12 yıldan az olmamak üzere hapis; APC zararın üç katından az olamaz |
| Basit ve nitelikli ayrımı | YCGK 20.03.2024 | Olağan iç denetimle kolayca ortaya çıkıyorsa basit |
| Sahte imzalı dekontla kredi parasının ödenmesi | Y7CD 22.02.2024 | İştirak hâlinde nitelikli zimmet |
| Şube hedefi için müşteri rızası dışında işlemler | Y7CD 22.10.2024 | Zimmete geçirme iradesi yok; beraat onandı |
| İmha için gelen kredi kartının kullanılması | YCGK 14.06.2022; TCK m.245 | Bankacılık zimmeti özel normdur |
| Adli para cezasının hesabı | YCGK 25.01.2022 | Net banka zararının üç katı |
| Banka zararına faiz | YCGK 25.01.2022 | Hukuk mahkemesinde istenmeli |
| Banka mensubu olmayan katılan | YCGK 20.03.2024; TCK m.38, 39 | Azmettiren veya yardım eden |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Şüpheli banka çalışanının görev tanımını ve suça konu para veya mal üzerindeki zilyetlik ya da koruma-gözetim yetkisini belgeleyin.
- Kurum veya Fonun yazılı başvurusunun ya da ilgililerin dava hakkını kullandığının dosyada bulunduğunu kontrol edin.
- Banka teftiş raporu, BDDK raporu ve bilirkişi raporlarını karşılaştırarak zararın gerçekten oluşup oluşmadığını tespit edin.
- Zarar varsa bunun faile veya bir başkasına mal edinme yoluyla mı, yoksa görev hatası sonucu mu doğduğunu tartışın.
- Tediye fişleri, dekontlar ve talimatlardaki imzaların sahte olup olmadığını ve sahteliğin ilk bakışta anlaşılıp anlaşılamayacağını bilirkişiye inceletin.
- Zimmetin bankanın olağan iç denetimiyle kolayca ortaya çıkıp çıkmayacağını somut olarak değerlendirin.
- Olayda banka mensubu olmayan kişiler varsa bunların azmettiren mi yardım eden mi olduğunu ayrıca tartışın.
- Toplam zimmet miktarını, iadeleri, bloke hesapları ve diğer tahsilatları ayrı ayrı hesaplatarak net zararı belirleyin.
- Soruşturma veya kovuşturma başlamadan önce zararı gidermenin sağlayacağı indirim imkânını değerlendirin.
- Eylemin bankacılık zimmeti mi, kart suçu mu, güveni kötüye kullanma mı yoksa sahtecilik mi olduğunu suçun özellikleriyle karşılaştırın.
- Adli para cezasının net zararın üç katı esas alınarak hesaplanıp hesaplanmadığını kontrol edin.
- Banka zararına faiz işletilmişse bunun hukuk mahkemesinde istenmesi gerektiğini kanun yolunda ileri sürün.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 22.02.2024 T., 2023/13099 E., 2024/1785 K.
Kredisi onaylandığı hâlde müşteriye kredinin çıkmadığını söyleyip şirket hesabına aktarılan parayı sahte imzalı dekontla başkasına ödeyen şube müdürünün eylemi, iştirak hâlinde nitelikli bankacılık zimmetidir. Ekonomik sıkıntı yaşayan bir şirketin yetkilisi, kendisini finansal danışman olarak tanıtan sanık aracılığıyla şube müdürü olan diğer sanıkla tanışıp kredi başvurusu yapmış ve sözleşmeyi imzalamıştır. Şube müdürü kredinin onaylandığı hâlde müşteriye çıkmadığını söylemiş, şirketin kredili mevduat hesabına aktarılan para sahte imzalı dekontla finansal danışman sanığa ödenmiş, eylemin ortaya çıkmaması için faizlerin bir kısmı ödenmiştir. Ağır ceza mahkemesi sanıkları nitelikli bankacılık zimmetinden cezalandırmış, sanık müdafileri eylemin basit zimmet olduğunu ve fazla ceza verildiğini ileri sürerek temyiz etmiştir. Daire, müşteriye kredi çıkmayacağı izlenimi verilerek sözleşmenin imzalatılması ve sonrasında paranın sahte imzalı dekontla çekilmesi şeklindeki olayda “eylemin iştirak halinde nitelikli zimmet suçunu oluşturduğuna dair mahkeme kabulünün yerinde olduğu” sonucuna varmış; yalnızca kazanılmış hakka ilişkin uygulama maddesinin hatalı gösterilmesini düzeltmiştir. Hüküm 22.02.2024 tarihinde sanık müdafilerinin temyizi üzerine düzeltilerek, tebliğnameye aykırı olarak oyçokluğuyla onanmıştır; karşı oy yazısında, sahte imzanın basit bir incelemeyle anlaşılabilecek nitelikte olduğu ve eylemin basit zimmet oluşturduğu görüşü savunulmuştur.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 22.10.2024 T., 2023/6679 E., 2024/9210 K.
Şube hedeflerini tutturmak amacıyla müşterilerin rızası dışında yapılan işlemlerde, banka zararı doğsa bile banka parasını zimmete geçirme bilinç ve iradesi bulunmadığından bankacılık zimmeti oluşmaz. Bir bankanın özel bankacılık şubesinde çalışan yönetici ve portföy yönetmenlerinin, çok sayıda müşterinin hesabında onların bilgisi dışında döviz ve opsiyon işlemleri yaptıkları, vadeli mevduatları vadesinden önce bozdukları ve dayanaksız komisyon tahsil ettikleri tespit edilmiştir. Banka teftiş raporu, BDDK raporu ve bilirkişi heyeti, sanıkların parayı zimmetlerine geçirdiklerine dair bulgu bulunmadığını, işlemlerin şube performansını yüksek göstermek için yapıldığını belirtmiştir. Ağır ceza mahkemesi sanıkların beraatine karar vermiş, bölge adliye mahkemesi istinaf başvurularını reddetmiş, katılan banka ve BDDK vekilleri temyiz etmiştir. Daire, vade bozma ve komisyon işlemlerinde banka zararı bulunmadığından maddi unsurun oluşmadığını, döviz ve opsiyon işlemlerinde zarar oluşmakla birlikte “somut olayda banka çalışanlarının banka parasını kendileri veya başkalarının zimmetine geçirme bilinç ve iradelerinden söz edilemeyeceği” sonucuna varmıştır. Beraat hükümlerine yönelik istinaf başvurularının reddine ilişkin karar 22.10.2024 tarihinde katılanlar vekillerinin temyizi üzerine, tebliğnameye uygun olarak oybirliğiyle onanmıştır.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 14.06.2022 T., 2020/134 E., 2022/441 K.
İmha edilmek üzere kendisine gelen kredi kartını kullanıma açtırarak harcama yapan banka çalışanının eylemi, kart üzerindeki koruma ve gözetim yükümlülüğü nedeniyle banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması değil bankacılık zimmetidir. Bir bankanın kart ödeme sistemleri biriminde asistan olarak çalışan sanık, müşterinin talebi olmadan düzenlenip iptal için birime gönderilen kredi kartını alıkoymuş, aynı birimdeki bir çalışana kartı kullanıma açtırmış ve farklı tarihlerde nakit çekim ve alışveriş yapmıştır. Hakkında kart suçundan dava açılmış, ancak asliye ceza mahkemesi görevsizlik kararı vermiş ve ağır ceza mahkemesi sanığı zincirleme bankacılık zimmetinden cezalandırmıştır. 7. Ceza Dairesi hükmü oyçokluğuyla düzelterek onamış, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı eylemin TCK m.245 kapsamında olduğunu ileri sürerek itiraz etmiştir. Ceza Genel Kurulu, sanığın zilyetliğindeki kart üzerinde koruma ve gözetim yükümlülüğü bulunduğunu ve “bankacılık zimmeti suçunun banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması suçuna nazaran özel norm teşkil etmesi” nedeniyle eylemin zincirleme bankacılık zimmeti oluşturduğunu kabul etmiştir. Bununla birlikte başka bir kişi tarafından çekilen paranın zimmet miktarına mükerrer eklenmesini ve iade miktarının hatalı hesaplanmasını düzeltmiştir. 14.06.2022 tarihinde itiraz değişik gerekçeyle kabul edilerek hüküm zimmet ve zarar miktarı yönünden düzeltilmiştir; ön sorunda oybirliği, esasta üç üyenin karşı oyuyla oyçokluğu sağlanmıştır.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 25.01.2022 T., 2018/61 E., 2022/53 K.
Nitelikli bankacılık zimmetinde adli para cezası, failin kovuşturma sona erene kadar yaptığı ödemeler ve bankanın tahsil ettiği tutarlar düşüldükten sonra kalan net banka zararının üç katından az olamaz; zarara faiz işletilmesi ise hukuk mahkemesinin konusudur. Bir banka şubesinde operasyon görevlisi olan sanık, sahte imzalı tediye fişleriyle mudilerin hesaplarından para çekmiş, hesap cüzdanlarına elle yazarak gerçek bakiyeleri gizlemiş ve eylemleri yıllarca sürdürmüştür. Sanık bir kısım parayı müşteri hesaplarına iade etmiş, ayrıca bloke hesabındaki para ile banka kasasındaki ziynet eşyasının zarardan düşülmesine rıza göstermiştir. Ağır ceza mahkemesi adli para cezasını toplam zimmet miktarı üzerinden belirlemiş ve zararın faiziyle tazminine karar vermiş, 7. Ceza Dairesinin bozmasına direnmiştir. Ceza Genel Kurulu, zarar hesabında sanığın bankaya ödediği ve bankanın tahsil ettiği tutarların düşülmesi gerektiğini belirterek “verilecek adli para cezasının miktarı nitelikli zimmet kapsamında değerlendirilen eylemler nedeniyle oluşan ve tazmin edilmeyen bankanın net zararının üç katından az olamayacağı” sonucuna varmıştır. Net zarara katılma tarihinden itibaren faiz işletilmesinin de hukuk mahkemesinde dava konusu edilmesi gerektiğini kabul etmiştir. Direnme kararına konu hüküm 25.01.2022 tarihinde fazla adli para cezası tayini ve faiz işletilmesi nedeniyle oybirliğiyle bozulmuştur.
Basit ve nitelikli zimmet ayrımı konusunda Ceza Genel Kurulu 20.03.2024 tarihli ve 2023/456 E., 2024/126 K. sayılı kararında, hileli davranışların aldatıcı nitelikte olması gerektiğini açıklamış; zimmet veya miktarının olağan ve basit bir iç denetim, araştırma veya karşılaştırma ile kolayca ve kesin biçimde ortaya çıkabilecek durumda olması hâlinde basit, aksi hâlde nitelikli zimmet bulunduğunu kabul etmiştir. Aynı kararda, banka mensubu olmayan ve şube müdürüyle birlikte hareket eden sanığın özgü suç niteliğindeki bankacılık zimmetine azmettiren mi yoksa yardım eden olarak mı katıldığının tartışılması gerektiği belirtilerek hüküm bu sanık yönünden oybirliğiyle bozulmuştur. Katılma biçimleri için suça iştirak yazımıza bakılabilir.
22.02.2024 tarihli kararın karşı oy yazısı ile Ceza Genel Kurulunun ölçütü birlikte okunduğunda, sahte imzaların ilk bakışta anlaşılıp anlaşılamayacağının uygulamada belirleyici bir tartışma konusu olduğu görülmektedir. Sahte belgelerin ayrıca suç oluşturup oluşturmadığı için özel belgede sahtecilik yazımıza bakılabilir.
14.06.2022 tarihli karar, banka çalışanının kart üzerindeki koruma ve gözetim yükümlülüğünün suç vasfını değiştirdiğini göstermektedir. Kart suçunun unsurları için banka ve kredi kartlarının kötüye kullanılması, kamu görevlisi zimmeti için zimmet suçu yazılarımıza bakılabilir.
22.10.2024 tarihli kararda BDDK raporunda işlemlerin gerçeğe aykırı muhasebeleştirme veya güveni kötüye kullanma kapsamında değerlendirilebileceği görüşüne yer verildiği görülmektedir. Bu konuda güveni kötüye kullanma yazımıza, farklı tarihlerde tekrarlanan eylemler için zincirleme suç yazımıza bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Her usulsüz işlemi zimmet saymak | Zimmete geçirme iradesi aranır | Mal edinme amacını ayrıca araştırın |
| Her sahte imzayı nitelikli hâl saymak | Hilenin aldatıcı olması gerekir | Basit iç denetimle anlaşılıp anlaşılmadığını inceleyin |
| APC’yi toplam zimmet üzerinden hesaplamak | Fazla ceza tayin edilir | Net banka zararının üç katını esas alın |
| Zarara ceza mahkemesinde faiz işletmek | Hüküm bozulur | Faiz talebini hukuk mahkemesine bırakın |
| İadeleri ve blokeleri zarardan düşmemek | Zarar yanlış hesaplanır | Tüm tahsilatları ayrı ayrı belirleyin |
| Kart olaylarında vasfı gözden kaçırmak | Özel norm uygulanmayabilir | Koruma ve gözetim yükümlülüğünü değerlendirin |
| Banka mensubu olmayanı fail saymak | Özgü suçta fail olamaz | Azmettirme veya yardımı tartışın |
| Yazılı başvuru şartını kontrol etmemek | Muhakeme şartı eksik kalabilir | 5411 m.162’yi ve ilgililerin dava hakkını inceleyin |
| Etkin pişmanlık zamanlamasını kaçırmak | İndirim oranı azalır | Zararı mümkün olan en erken aşamada giderin |
Bankacılık zimmeti nedir?
Banka mensubunun görevi nedeniyle zilyetliğinde bulunan veya koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu parayı ya da malı kendisinin veya başkasının zimmetine geçirmesidir.
Cezası nedir?
Basit hâlde altı yıldan on iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası; nitelikli hâlde on iki yıldan az olmamak üzere hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası öngörülmüştür.
Kimler bu suçu işleyebilir?
Banka yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile diğer banka mensupları. Banka mensubu olmayan kişiler ancak azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulabilir.
Basit ve nitelikli zimmet nasıl ayrılır?
Ceza Genel Kurulu, zimmet veya miktarı olağan ve basit bir iç denetimle kolayca ortaya çıkabiliyorsa basit, aldatıcı hileli davranışlarla gizlenmişse nitelikli zimmet bulunduğunu kabul etmiştir.
Sahte imzalı dekont kullanmak nitelikli hâl midir?
Sahteliğin ilk bakışta anlaşılıp anlaşılmadığına bağlıdır. 7. Ceza Dairesi, kredi parasının sahte imzalı dekontla ödendiği olayda nitelikli zimmet kabulünü onamış; karşı oy yazısında imzanın basit incelemeyle anlaşılabileceği görüşü savunulmuştur.
Şube hedefi için yapılan usulsüz işlemler zimmet midir?
7. Ceza Dairesi, müşteri rızası dışında yapılan ancak parayı zimmete geçirme iradesi taşımayan işlemlerde bankacılık zimmeti oluşmadığını kabul etmiştir.
Banka çalışanı müşteri kartını kullanırsa hangi suç oluşur?
Ceza Genel Kurulu, kart üzerinde koruma ve gözetim yükümlülüğü bulunan banka çalışanının eyleminde bankacılık zimmetinin kart suçuna göre özel norm olduğunu kabul etmiştir.
Adli para cezası nasıl hesaplanır?
Nitelikli zimmette Ceza Genel Kurulu, ödemeler ve tahsilatlar düşüldükten sonra kalan net banka zararının üç katından az olmamak üzere belirlenmesi gerektiğini belirtmiştir.
Banka zararına faiz uygulanır mı?
Ceza Genel Kurulu, net banka zararına faiz işletilmesinin ceza mahkemesince değil hukuk mahkemesinde dava konusu edilmesi gerektiğini kabul etmiştir.
Parayı iade edersem ne olur?
Soruşturma başlamadan önce aynen iade veya zararın tamamen giderilmesi hâlinde cezanın üçte ikisi, kovuşturmadan önce gönüllü iade hâlinde yarısı, hükümden önce iade hâlinde üçte biri indirilir.
Soruşturma için şikâyet gerekir mi?
5411 m.162’ye göre bu Kanundaki suçlarda soruşturma ve kovuşturma Kurum veya Fonun yazılı başvurusuna bağlıdır; zimmet suçlarından dolayı ilgililerin dava hakkı saklıdır.
Kredi kullandırma işlemi zimmet sayılır mı?
Bankacılık mevzuatı ile usul ve prensiplerine uygun kredi kullandırma, temdit, taksitlendirme veya yeniden yapılandırma işlemleri zimmet suçunu oluşturmaz.
Kamu görevlisi zimmetinden farkı nedir?
TCK m.247 kamu görevlilerinin zimmetini, 5411 m.160 ise banka mensuplarının zimmetini düzenler. Bankacılık zimmetinde ceza sınırları daha yüksektir ve zararın tazmini ayrıca öngörülmüştür.
Değer azlığında indirim yapılır mı?
Evet. Zimmete konu para veya malın değerinin azlığı nedeniyle ceza üçte birden yarıya kadar indirilir.
Fona devredilen banka ortakları da sorumlu mu?
5411 m.160/3’e göre faaliyet izni kaldırılan veya Fona devredilen bankanın yönetim ve denetimini elinde bulunduran gerçek kişi ortaklarının bankayı zarara uğratmaları da zimmet sayılır ve daha ağır ceza öngörülür.
- 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.160 — Zimmet
- 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.156 — İşlemlerin kayıt dışı bırakılması ve gerçeğe aykırı muhasebeleştirme
- 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.162 — Soruşturma ve kovuşturma usulü
- 4389 sayılı Bankalar Kanunu m.22 — Adli suç ve cezalar (mülga)
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.38 — Azmettirme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.39 — Yardım etme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.43 — Zincirleme suç
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.52 — Adli para cezası
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.53 — Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.207 — Özel belgede sahtecilik
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.245 — Banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.247 — Zimmet
İlgili yazılarımız: Zimmet suçu · Banka ve kredi kartlarının kötüye kullanılması · Güveni kötüye kullanma · Özel belgede sahtecilik · Banka dolandırıcılığı ve bankanın sorumluluğu
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.