Güveni Kötüye Kullanma Suçu mu, Hukuki İhtilaf mı? Cezası ve Zilyetlik Şartı (TCK m.155)
- Suçun özü emanetin amacı dışında kullanılmasıdır: mal rızayla verilir, sonra sahibine karşı kullanılır.
- Basit hâl TCK m.155/1: altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası, şikâyete bağlı.
- Nitelikli hâl TCK m.155/2: bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adli para cezası, şikâyet aranmaz.
- Nitelikli hâlin şartı meslek, sanat, ticaret veya hizmet ilişkisi ya da başkasının mallarını idare yetkisidir.
- Yeni (7571 sayılı Kanun, 24.12.2025): suçun konusu motorlu kara, deniz veya hava taşıtı ise yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza bir kat artırılır (TCK m.155/3).
- CMK m.253’e göre güveni kötüye kullanmada uzlaştırma yoluna gidilir, ancak üçüncü fıkra (taşıt) hariçtir.
- Zilyetlik tam olarak devredilmemişse suç oluşmaz — ortaklık ilişkisinde birlikte kullanım buna örnektir.
- Hukuken geçerli bir sözleşme yoksa usulüne uygun teslim de yoktur; olay hukuki ihtilaf sayılır.
- TCK m.168 etkin pişmanlık, m.167 akrabalık istisnası bu suçta da uygulanır.
Kısa cevap: Güveni kötüye kullanmada suçun özü emanetin amacı dışında kullanılmasıdır; basit hâl TCK m.155/1 uyarınca altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezasıdır ve şikâyete bağlıdır. Nitelikli hâlde (m.155/2) ceza bir yıldan yedi yıla kadar hapistir ve şikâyet aranmaz; suçun konusu motorlu taşıtsa ceza bir kat artırılır (m.155/3, 7571 sayılı Kanun). Zilyetlik tam olarak devredilmemişse suç oluşmaz.
Değişiklik uyarısı: TCK m.155’e 24.12.2025 tarihli 7571 sayılı Kanunun 18. maddesiyle üçüncü fıkra eklenmiştir: “Suçun konusunun motorlu kara, deniz veya hava taşıtı olması halinde yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza bir kat artırılır.” Kiralanan veya satılması için verilen aracın iade edilmemesi gibi yaygın olaylar bu hükme girer. Suçun işlendiği tarihte yürürlükte olan kanun uygulanacağından, değişiklikten önce işlenen fiillerde eski hüküm esas alınır. Aşağıdaki Yargıtay kararları değişiklikten önceki döneme aittir.
Arkadaşınıza sattırmak üzere teslim ettiğiniz araç geri gelmiyor. Muhasebeciye vergi ödemesi için gönderdiğiniz para maliyeye yatmıyor. Kiraladığınız otomobil bir hafta sonra teslim edilmiyor.
Üçünde de mal ya da para rızayla verilmiştir. Hırsızlıktan farkı budur. Suç, teslimden sonra doğar.
Suçun dört unsuru
Yargıtay, güveni kötüye kullanma suçunun unsurlarını neredeyse standartlaşmış bir formülle sıralar:
- Failin bir malın zilyedi olması,
- Malın iade edilmek veya belirli bir şekilde kullanılmak üzere rızayla teslim edilmiş olması,
- Failin bu malı veriliş amacının dışında, malikmiş gibi satması, rehnetmesi, tüketmesi, değiştirmesi ya da devir olgusunu inkâr etmesi,
- Bu suretle kendisine veya başkasına yarar sağlaması.
Dördü birlikte gerçekleşmezse suç oluşmaz. Uygulamada dosyaların büyük kısmı ikinci unsurda düğümlenir.
Basit hâl ile nitelikli hâl arasındaki fark
| TCK m.155/1 | TCK m.155/2 | |
|---|---|---|
| İlişki | Herhangi bir emanet ilişkisi | Meslek, sanat, ticaret, hizmet ya da mal idare yetkisi |
| Ceza | 6 ay – 2 yıl hapis ve adli para cezası | 1 yıl – 7 yıl hapis ve 3.000 güne kadar adli para cezası |
| Şikâyet | Şarttır (6 ay) | Aranmaz, resen soruşturulur |
| Uzlaştırma | Kapsamda | Kapsamda (CMK m.253: “üçüncü fıkra hariç”; yalnız taşıt hâli m.155/3 kapsam dışıdır) |
Nitelikli hâlin en sık görüldüğü ilişkiler: işçi–işveren, muhasebeci–mükellef, avukat–müvekkil, kargo şirketi–gönderen, emlakçı–malik, vasi/kayyım–hak sahibi.
Aradaki fark yalnızca ceza miktarı değildir. Basit hâlde şikâyetten vazgeçmek davayı düşürürken, nitelikli hâlde vazgeçme sonucu değiştirmez. Bu nedenle dosyanın hangi fıkraya girdiği, savunmanın ilk hedefi olmalıdır.
Suç mu, alacak davası mı?
Bu sorunun cevabı dosyaların çoğunda beraat ile mahkûmiyet arasındaki çizgiyi belirler. Yargıtay iki ölçüt kullanır:
Birincisi geçerli sözleşme. Mülkiyet hakkı sahibi ile lehine zilyetlik kurulan kişi arasında hukuken geçerli bir sözleşme ilişkisi yoksa, usulüne uygun bir teslim de yoktur. Bu hâlde suç oluşmaz.
İkincisi zilyetliğin tam devri. Mal, failin tek başına tasarruf edebileceği biçimde uhdesine bırakılmış olmalıdır. Birlikte kullanılan, herkesin erişebildiği ya da ortak yönetime tabi mallarda bu şart gerçekleşmez.
Şirket ortakları arasındaki uyuşmazlıklar bu nedenle çoğunlukla hukuki ihtilaf sayılır ve çözüm yeri ceza mahkemesi değil, ticaret mahkemesidir.
Sık karşılaşılan tablolar
| Olay | Nitelendirme |
|---|---|
| Kiralanan aracın süresinde iade edilmemesi | m.155/1; taşıt olduğundan m.155/3 ile ceza bir kat artırılır (değişiklikten sonra işlenen fiillerde) |
| Satması için verilen aracın ne satılması ne iade edilmesi | m.155/1; taşıt olduğundan m.155/3 ile ceza bir kat artırılır (değişiklikten sonra işlenen fiillerde) |
| Vergi ödemesi için gönderilen paranın kendi borcuna harcanması | Hizmet ilişkisi yoksa m.155/1 |
| İşçinin tahsil ettiği parayı uhdesinde tutması | m.155/2 |
| Şirket ortağının ortak malı satması | Zilyetlik devri yoksa hukuki ihtilaf |
| Rehin veya teminat olarak alınan malın satılması | m.155/1 veya 155/2 |
Etkin pişmanlık ve akrabalık
TCK m.168 bu suçta da uygulanır: malın aynen iadesi ya da zararın tamamen giderilmesi hâlinde ceza, kovuşturma başlamadan önce üçte ikisine kadar, kovuşturma başladıktan sonra ve hüküm verilmezden önce yarısına kadar indirilir.
TCK m.167 ise aile içi ilişkileri ayrı tutar. Suçun, haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin, üstsoyun veya altsoyun ya da bu derecedeki kayın hısımlarının, evlat edinen veya evlatlığın ya da aynı konutta beraber yaşayan kardeşin zararına işlenmesi hâlinde ceza verilmez. Ayrılık kararı verilmiş eş, aynı konutta yaşamayan kardeş, aynı konutta yaşayan amca, dayı, hala, teyze, yeğen veya ikinci derece kayın hısımlarının zararına işlenmesi hâlinde şikâyet üzerine verilecek ceza yarı oranında indirilir.
Ne yapmalı?
- Teslimi yazılı hâle getirin: emanet, vekâlet, satış aracılığı ya da kira sözleşmesi olsun, belge tek başına birçok tartışmayı bitirir.
- Ne için verildiğini açıkça yazın; “satılmak üzere”, “maliyeye yatırılmak üzere” gibi ifadeler amacı belirler.
- Para gönderiyorsanız havale açıklamasına amacı yazın; elden ödeme ispat sorunudur.
- İade talebini noter ihtarnamesiyle yapın ve makul süre verin; suçun oluştuğu an bu ihtarla netleşir.
- Basit hâlde altı aylık şikâyet süresini takvime işleyin.
- Şüpheli iseniz ilişkinin niteliğini ortaya koyun: ortaklık, cari hesap ya da karşılıklı alacak-borç ilişkisi savunmanın omurgasıdır.
- İadeyi ya da ödemeyi soruşturma aşamasında yapmayı değerlendirin; indirim oranı en yüksek bu aşamadadır.
- Yargıtay 15. Ceza Dairesi, E.2015/5692, K.2018/4069, 30.05.2018 Ortaklık ilişkisinde teslim yoktur. Sanık ve katılan aynı limited şirketin ortağı ve yetkili temsilcisiydi; sanık, katılandan habersiz şirkete ait taşınmazı 354.000 TL’ye ve iki aracı satarak bedeli mal edinmişti. Daire önce ölçütü koydu: “Eğer mülkiyet hakkına sahip olan kişi ile lehine zilyetlik tesis edilen fail arasında hukuken geçerli bir sözleşme ilişkisi yoksa usulüne uygun bir teslim olmayacağı için güveni kötüye kullanma suçu da oluşmayacaktır.” Ardından “mağdur tarafından zilyetliğin sanığa tam bir şekilde devredilmesi” gerektiğini ekledi. Somut olayda zilyetlik devri yapılmadığı, bütün ortakların şirketi birlikte idare ettiği ve taraflar arasında iş değil ortaklık ilişkisi bulunduğu saptanarak ilişkinin hukuki ihtilaf olduğu sonucuna varıldı; beraat yerine mahkûmiyet hükmü bozuldu.
- Yargıtay 15. Ceza Dairesi, E.2013/8353, K.2015/21083, 19.02.2015 Kiralanan aracın iade edilmemesi. Sanık, oto kiralama işiyle uğraşan katılandan otomobili 27.04.2007 günü bir haftalığına kiralamış, ancak süre sonunda geri getirmemişti. Daire, suçun unsurlarını sıraladıktan sonra eylemin TCK m.155/1‘de düzenlenen güveni kötüye kullanma suçunu oluşturduğuna dair kabulde isabetsizlik görmeyerek hükmü onadı. Kararın gösterdiği ayrım şudur: aracın rızayla ve belirli bir amaçla teslim edilmiş olması eylemi hırsızlıktan ayırır; süre dolduğu hâlde iade edilmemesi ise zilyetliğin devir amacı dışında kullanılması anlamına gelir.
- Yargıtay 15. Ceza Dairesi, E.2013/10239, K.2015/23304, 08.04.2015 Hizmet ilişkisi yoksa nitelikli hâl de yoktur. Şikâyetçi, kira gelirinden doğan vergi borcu ile veraset ve intikal vergisi borçlarının maliyeye yatırılması için değişik zamanlarda sanığa para göndermiş; sanık paranın bir kısmını yatırmış, ancak 112.710 TL‘yi yatırmayıp kendi borçlarında kullanmıştı. Daire, “sanık ile şikayetçi arasında devam eden bir hizmet ilişkinin bulunmadığı” gerekçesiyle eylemin m.155/2 değil m.155/1 kapsamında kaldığını kabul eden yerel mahkeme kararını onadı. Karar, nitelikli hâlin uygulanabilmesi için süreklilik taşıyan bir meslek veya hizmet ilişkisinin ispatlanması gerektiğini göstermektedir.
- Yargıtay 15. Ceza Dairesi, E.2013/6867, K.2015/148, 13.01.2015 Satması için verilen mal ne satılır ne iade edilirse. Katılan, kendisine ait aracı satması için sanığa vermiş; sanık ne satışı gerçekleştirmiş ne de aracı geri teslim etmişti. Daire, eylemin güveni kötüye kullanma suçunu oluşturduğuna yönelik kabulde isabetsizlik görmeyerek hükmü onadı. Bu tablo, uygulamada en sık rastlanan biçimdir: mal belirli bir işi görmek üzere teslim edilir, iş yapılmaz ve mal da geri verilmez. Burada suçu doğuran, satışın gerçekleşmemesi değil, iade yükümlülüğünün yerine getirilmemesidir.
Güveni kötüye kullanma ile dolandırıcılık arasındaki fark nedir?
Fark, hilenin ne zaman devreye girdiğidir. Dolandırıcılıkta fail daha baştan hileli davranışlarla karşı tarafı aldatır ve malı bu sayede elde eder; irade teslimden önce sakatlanmıştır. Güveni kötüye kullanmada ise teslim tamamen geçerli ve rızaya dayalıdır, suç sonradan malın veriliş amacı dışında kullanılmasıyla doğar. Bu nedenle sahte kimlik, sahte belge ya da gerçek dışı vaatlerle alınan mallarda nitelendirme dolandırıcılığa kayar ve ceza ağırlaşır.
Şikâyet süresi ne kadar?
TCK m.155/1 kapsamındaki basit hâl şikâyete bağlıdır ve süre, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aydır. Uygulamada bu tarihin tespiti tartışmalı olabildiğinden, iade talebinin noter ihtarnamesiyle yapılması ve verilen sürenin sonunun belgelenmesi önemlidir. Buna karşılık m.155/2 kapsamındaki nitelikli hâlde şikâyet aranmaz; suç resen soruşturulur ve altı aylık süre işlemez. Her iki hâlde de dava zamanaşımı ayrıca işlemeye devam eder.
Ödünç verdiğim parayı geri alamıyorum, suç duyurusunda bulunabilir miyim?
Kural olarak hayır. Ödünç (karz) ilişkisinde para, mülkiyeti devredilerek verilir; alan kişi aynı parayı değil, aynı miktarı iade etmekle yükümlüdür. Bu nedenle geri ödenmemesi güveni kötüye kullanma değil, alacak ilişkisidir ve icra takibi ya da alacak davasıyla çözülür. Suçun oluşabilmesi için paranın belirli bir işte kullanılmak üzere, örneğin bir borcun ödenmesi ya da bir malın alınması amacıyla teslim edilmiş olması gerekir.
İşçi kasadan para alırsa hangi suç oluşur?
İşçiye kasa, tahsilat ya da stok gibi bir sorumluluk verilmişse ve mallar hizmet ilişkisinin gereği olarak uhdesine bırakılmışsa, TCK m.155/2 kapsamında hizmet nedeniyle güveni kötüye kullanma gündeme gelir. Buna karşılık işçi, kendisine teslim edilmemiş, yalnızca fiilen ulaşabildiği bir yerden mal veya para almışsa nitelendirme hırsızlığa kayabilir. Belirleyici olan, malın gerçekten teslim edilip edilmediği ve işçinin o mal üzerinde bağımsız tasarruf yetkisinin bulunup bulunmadığıdır.
Parayı geri ödersem dava düşer mi?
Dava kendiliğinden düşmez, ancak sonuç belirgin biçimde değişir. Basit hâlde uzlaştırma yoluna gidilerek kamu davası açılmadan dosya kapanabilir; şikâyetten vazgeçme de davayı düşürür. Nitelikli hâlde ise vazgeçme etkili değildir; bu durumda TCK m.168 etkin pişmanlık devreye girer ve zararın tamamen giderilmesi hâlinde ceza soruşturma evresinde üçte ikisine, kovuşturma evresinde yarısına kadar indirilir. Ödemenin failin kendi iradesiyle yapılmış olması aranır.
Şirket ortağım şirket malını sattı, suç duyurusu sonuç verir mi?
Çoğu dosyada vermez. Yargıtay, bütün ortakların şirketi birlikte idare ettiği hâllerde malın belirli bir ortağa tam olarak devredilmediğini kabul etmekte ve uyuşmazlığı hukuki ihtilaf saymaktadır. Bu durumda doğru yol, ortaklıktan doğan sorumluluk hükümlerine dayanarak ticaret mahkemesinde dava açmak, gerekirse şirketten çıkma veya çıkarma ile tazminat taleplerini birlikte ileri sürmektir. Ortağa özgülenmiş, tek başına yönettiği bir mal varsa tablo değişebilir.
Emanet bırakılan eşyanın satılması suç mudur?
Evet, tipik örneklerdendir. Muhafaza edilmek üzere teslim edilen eşyanın satılması, rehnedilmesi ya da tüketilmesi zilyetliğin devir amacı dışında kullanılması anlamına gelir ve güveni kötüye kullanma suçunu oluşturur. Aynı şekilde eşyanın teslim alındığının inkâr edilmesi de başlı başına suç sayılır. İspat açısından teslim sırasında düzenlenen tutanak, fotoğraf ya da mesajlaşma kayıtları belirleyici olur; emanetin varlığı ispatlanamazsa dosya delil yetersizliğinden kapanır.
Ceza davası açıldı, ayrıca alacak davası açabilir miyim?
Evet. Ceza davası failin cezalandırılmasına, hukuk davası ise zararın karşılanmasına yöneliktir ve ikisi birlikte yürütülebilir. Malın aynen iadesi isteniyorsa istihkak ya da iade davası, bedeli isteniyorsa alacak veya tazminat davası açılır. Ceza mahkemesinin maddi olguya ilişkin kesinleşmiş tespitleri hukuk hâkimini bağlar; ancak nitelendirmenin “hukuki ihtilaf” olduğu gerekçesiyle verilen beraat, alacak hakkını ortadan kaldırmaz, aksine bu hakkın hukuk mahkemesinde aranması gerektiğini gösterir.
- 5237 sayılı TCK m.155 — Güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra 7571 sayılı Kanunla eklenmiştir)
- 5237 sayılı TCK m.157, 158 — Dolandırıcılık ve nitelikli hâlleri
- 5237 sayılı TCK m.167 — Şahsî cezasızlık sebebi ve cezada indirim
- 5237 sayılı TCK m.168 — Etkin pişmanlık
- 5271 sayılı CMK m.253 — Uzlaştırma (güveni kötüye kullanmada üçüncü fıkra hariç)
- 6098 sayılı TBK m.502 vd. — Vekâlet sözleşmesi ve hesap verme borcu
- 6098 sayılı TBK m.561 vd. — Saklama (vedia) sözleşmesi
- 4721 sayılı TMK m.973 vd. — Zilyetlik
Bağlantılı başlıklar için nitelikli dolandırıcılık suçu, etkin pişmanlık ve uzlaştırma kapsamındaki suçlar yazılarımıza; alacağın tahsili için menfi tespit davası ve icra takibi yazılarımıza bakabilirsiniz. Alan bilgisi: Ceza Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.