Ağır Ceza Mahkemesinin Görevleri: Ölçü Cezanın Üst Sınırıdır
- Ağır ceza mahkemesi, ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara bakar.
- Ölçü cezanın üst sınırıdır: ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmez (5235 m.14).
- Ceza miktarına bakılmaksızın bazı suçlar doğrudan ağır cezanın görev alanındadır: yağma, irtikâp, resmî belgede sahtecilik, nitelikli dolandırıcılık, hileli iflas, zimmet, rüşvet.
- Mahkeme bir başkan ve iki üyeden oluşan heyet hâlinde karar verir.
- Aynı ağır ceza yargı çevresindeki mahkemeler arasındaki uyuşmazlığı o ağır ceza mahkemesi çözer (CMK m.4/2).
- Adli ve hukuk yargısı arasındaki uyuşmazlığı Yargıtay ilgili hukuk dairesi çözer.
- Görev, yargılamanın her aşamasında resen gözetilir.
“Dosya ağır cezaya gitti” cümlesi, sanık açısından tablonun ağırlaştığı anlamına gelir. Ancak hangi dosyanın ağır cezada görüleceği, olayın ne kadar “ağır” göründüğüne değil, kanundaki tek bir sayıya bağlıdır.
Görev ölçütü: 5235 sayılı Kanun m.12
5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.12, ağır ceza mahkemesinin görevini iki başlıkta belirler:
- Ceza miktarına göre: ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar.
- Suç türüne göre: ceza miktarı ne olursa olsun sayılan suçlar — yağma (m.148), irtikâp (m.250/1-2), resmî belgede sahtecilik (m.204/2), nitelikli dolandırıcılık (m.158), hileli iflas (m.161) ile zimmet ve rüşvet suçları.
5235 sayılı Kanun m.14 hesaplama yöntemini belirler ve tartışmayı bitirir: “Mahkemelerin görevlerinin belirlenmesinde ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmeksizin kanunda yer alan suçun cezasının üst sınırı göz önünde bulundurulur.” Yani teşebbüs, iştirak, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, takdiri indirim gibi hiçbir sebep görev belirlemesinde hesaba katılmaz.
Örnekle: hangi mahkeme?
| Suç | Kanuni ceza | Görevli mahkeme |
|---|---|---|
| Kasten öldürme (m.81) | Müebbet hapis | Ağır ceza |
| Yağma (m.148) | 6 – 10 yıl | Ağır ceza (suç türü nedeniyle) |
| Nitelikli dolandırıcılık (m.158) | 3 – 10 yıl | Ağır ceza (suç türü nedeniyle) |
| Basit dolandırıcılık (m.157) | 1 – 5 yıl | Asliye ceza |
| Kasten yaralama (m.86/1) | 1 – 3 yıl | Asliye ceza |
| Taksirle öldürme (m.85/2) | 2 – 15 yıl | Ağır ceza (üst sınır 10 yılı aşıyor) |
| Uyuşturucu ticareti (m.188/3) | 10 – 20 yıl | Ağır ceza |
Dikkat çekici olan taksirle öldürmedir: fiil taksirle işlenmiş olmasına rağmen m.85/2‘deki üst sınır on beş yıl olduğundan dosya ağır cezada görülür.
Heyet ve usul farkları
| Ağır ceza | Asliye ceza | |
|---|---|---|
| Yapı | Bir başkan, iki üye (heyet) | Tek hâkim |
| Savcı | Duruşmada hazır bulunur | Duruşmada hazır bulunur |
| Zorunlu müdafi | Alt sınırı beş yıldan fazla suçlarda zorunlu | Kural olarak talebe bağlı |
| Basit yargılama usulü | Uygulanmaz | Uygulanabilir (CMK m.251) |
Ağır ceza mahkemeleri ayrıca bazı özel görevler üstlenir: CMK m.141 vd. uyarınca koruma tedbirleri nedeniyle tazminat davaları, avukatların görev suçlarında son soruşturmanın açılması kararı ve CMK m.268 uyarınca sulh ceza hâkimliği kararlarına yapılan itirazların incelenmesi gibi.
Görev uyuşmazlığı nasıl çözülür?
İki mahkeme birbirini görevli görmezse olumsuz görev uyuşmazlığı doğar. Çözüm mercii, uyuşmazlığa taraf mahkemelere göre değişir:
- Aynı ağır ceza yargı çevresindeki iki mahkeme arasında: CMK m.4/2 uyarınca o yer ağır ceza mahkemesi.
- Farklı ağır ceza yargı çevrelerindeki mahkemeler arasında: bölge adliye mahkemesi ilgili ceza dairesi ya da Yargıtay ilgili ceza dairesi.
- Ceza mahkemesi ile hukuk mahkemesi arasında: HMK m.21-23 uyarınca Yargıtay ilgili hukuk dairesi.
Görev, kamu düzenine ilişkindir ve yargılamanın her aşamasında resen gözetilir. Görevsiz mahkemede yapılan yargılama sonucu kurulan hüküm bozulur. Buna karşılık görevsizlik kararından önce yapılmış işlemler geçerliliğini korur.
Nitelendirme değişirse ne olur?
Görev, iddianamedeki nitelendirmeye göre belirlenir. Ancak yargılama sırasında fiilin daha ağır bir suça girdiği anlaşılırsa asliye ceza mahkemesi görevsizlik kararı vererek dosyayı ağır cezaya gönderir.
Tersi de mümkündür: ağır cezada başlayan bir dosyada fiilin daha hafif bir suç oluşturduğu anlaşılırsa, CMK m.5 uyarınca ağır ceza mahkemesi davaya bakmaya devam eder — çünkü görevli mahkeme, alt derece mahkemesinin görevine giren işlere de bakabilir.
Ne yapmalı?
- İddianamedeki sevk maddelerini ve nitelendirmeyi ilk gün kontrol edin.
- Cezanın üst sınırını hesaplayın; alt sınır ya da indirim ihtimalleri görev bakımından önemsizdir.
- Suç, m.12’de sayılan türlerden biriyse ceza miktarına bakmayın.
- Görev itirazınızı ilk oturumda ileri sürün; ancak her aşamada da ileri sürebilirsiniz.
- Alt sınırı beş yıldan fazla suçlarda zorunlu müdafi atanmasını isteyin.
- Görevsizlik kararı verilirse dosyanın gönderildiği mahkemeyi takip edin.
- Uyuşmazlık doğmuşsa çözüm merciinin doğru belirlendiğini denetleyin.
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E.2022/436, K.2022/705, 08.11.2022 “Gerektiren ceza” nasıl hesaplanır? Kurul, 5235 sayılı Kanun m.12‘nin ağır ceza mahkemesinin görevini “ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve 10 yıldan fazla hapis cezasını ‘gerektiren’ suçlar” olarak belirlediğini aktarır. Kritik soru, bu “gerektiren” miktarın neye göre hesaplanacağıdır. Kurul cevabı aynı kanunun 14. maddesinde bulur: “ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmeksizin kanunda yer alan suçun cezasının üst sınırı göz önünde bulundurulur.” Ve ekler: “Görüldüğü üzere ‘gerektiren’ ceza miktarının hesaplanmasında üst sınırı belirleyen ve sınırlandıran özel bir düzenleme vardır.” Bu, görev tespitinde teşebbüs, iştirak, haksız tahrik ya da takdiri indirim gibi hiçbir sebebin dikkate alınmayacağı anlamına gelir.
- Yargıtay Ceza Daireleri Başkanlar Kurulu, E.2016/129, K.2016/129, 19.04.2016 Aynı ölçüt, Yargıtay daireleri arasında da geçerlidir. Kurul, iki ceza dairesi arasındaki olumsuz görev uyuşmazlığını çözerken iki kuralı birlikte uygular. Birincisi 2797 sayılı Yargıtay Kanunu m.14‘tür: “daireler arasındaki işbölümünün belirlenmesinde; mahkeme kararındaki nitelendirme, mahkumiyet dışındaki kararlarda ise iddianamede veya iddianame yerine geçen belgedeki nitelendirme esas alınır, çeşitli suçlara ait davalarda, suçların en ağırını incelemeye yetkili olan daire görevlidir.” İkincisi 5235 sayılı Kanun m.14‘teki üst sınır kuralıdır. Kurul ayrıca, suç tarihinden sonra yaptırım miktarlarında değişiklik olması hâlinde hangi aşamadaki ceza miktarının esas alınacağını da ayrıca değerlendirmiştir.
- Yargıtay 5. Ceza Dairesi, E.2014/5923, K.2014/7680, 21.08.2014 Aynı yerdeki iki asliye ceza arasındaki uyuşmazlığı Yargıtay çözmez. Aynı ağır ceza mahkemesi yargı çevresinde bulunan iki asliye ceza mahkemesi arasında olumsuz görev uyuşmazlığı doğmuş ve dosya yargı yerinin belirlenmesi için Yargıtay’a gönderilmişti. Daire, uyuşmazlığın “çözüm yerinin CMK’nın 4/2. maddesi uyarınca müşterek görevli Ağır Ceza Mahkemesi” olduğunu belirterek kendi görevsizliğine karar verdi ve dosyanın mahalline gönderilmesine hükmetti. Karar, ağır ceza mahkemesinin yalnızca yargılama değil, kendi yargı çevresindeki mahkemeler arasındaki görev uyuşmazlıklarını çözme görevi de bulunduğunu göstermektedir.
- Yargıtay 5. Ceza Dairesi, E.2014/4833, K.2014/6012, 03.06.2014 Ceza ile hukuk mahkemesi karşı karşıya gelirse hukuk dairesi çözer. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu uyarınca tedbir istemi üzerine yürütülen yargılamada, bir asliye ceza mahkemesi ile bir asliye hukuk mahkemesi arasında görev uyuşmazlığı doğmuştu. Daire, bu uyuşmazlığı çözme görevinin “6100 sayılı HMK’nın 21, 22 ve 23. maddeleri gereğince Yüksek 17. Hukuk Dairesine ait olduğunu” belirterek görevsizlik kararı verdi ve dosyayı görevli daireye gönderdi. Karar, uyuşmazlığın taraflarından biri hukuk mahkemesi olduğunda çözüm merciinin ceza değil hukuk dairesi olduğunu ortaya koymaktadır.
Hangi suçlar ağır cezada görülür?
İki grup vardır. Birincisi ceza miktarına göre belirlenir: ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar. İkincisi ise ceza miktarına bakılmaksızın kanunda sayılan suçlardır: yağma, irtikâp, resmî belgede sahteciliğin nitelikli hâli, nitelikli dolandırıcılık, hileli iflas, zimmet ve rüşvet. Bu ikinci grup nedeniyle, cezası on yılı aşmayan bazı suçlar da ağır cezada görülür. Örneğin yağmanın temel hâlinde ceza altı yıldan on yıla kadar olduğu hâlde dosya ağır cezaya gider.
İndirim alacağım için asliyede mi yargılanırım?
Hayır. 5235 sayılı Kanun m.14, mahkemelerin görevlerinin belirlenmesinde ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenlerin gözetilmeyeceğini ve kanunda yer alan cezanın üst sınırının esas alınacağını açıkça düzenler. Bu nedenle teşebbüs, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, etkin pişmanlık ya da takdiri indirim ihtimalleri görev bakımından hiçbir etki doğurmaz. Aynı şekilde alt sınırın düşük olması da önemsizdir; bakılacak tek şey kanuni üst sınırdır.
Ağır ceza kaç hâkimden oluşur?
Ağır ceza mahkemesi bir başkan ve iki üye olmak üzere üç hâkimden oluşan heyet hâlinde çalışır ve kararlar oy çokluğu ya da oy birliğiyle alınır. Asliye ceza mahkemesi ise tek hâkimlidir. Duruşmalarda Cumhuriyet savcısı da hazır bulunur. Heyet yapısı, kararların müzakere edilerek verilmesini sağladığından uygulamada önemli bir güvence olarak görülür; karşı oy kullanan üyenin görüşü de karara eklenir.
Ağır cezada müdafi zorunlu mu?
CMK m.150/3 uyarınca alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda şüpheli veya sanığın müdafii yoksa baro tarafından müdafi görevlendirilir; bu, talebe bağlı değildir. Ağır cezada görülen suçların büyük kısmı bu ölçütü karşıladığından uygulamada müdafi bulundurulması zorunludur. Ayrıca sanığın çocuk, kendisini savunamayacak durumda ya da sağır-dilsiz olması hâlinde de müdafi görevlendirilmesi zorunludur. Zorunlu müdafi ücreti sanıktan alınmaz, Devlet bütçesinden karşılanır.
Görevsizlik kararı verilirse ne olur?
Ceza yargılamasında görevsizlik kararı üzerine dosya doğrudan görevli mahkemeye gönderilir; hukuk yargılamasındaki gibi tarafların gönderme talebinde bulunması gerekmez ve davanın açılmamış sayılması gibi bir sonuç doğmaz. Görevsizlik kararından önce yapılmış işlemler geçerliliğini korur; toplanan deliller yeniden toplanmaz. Ayrıca CMK m.5 uyarınca görevli mahkeme, alt derece mahkemesinin görevine giren işlere de bakabileceğinden, ağır cezada nitelendirmenin hafiflemesi görevsizliğe yol açmaz.
İki mahkeme de “ben bakmam” derse ne olur?
Olumsuz görev uyuşmazlığı doğar ve çözüm mercii uyuşmazlığın taraflarına göre belirlenir. Aynı ağır ceza mahkemesi yargı çevresindeki iki mahkeme arasındaki uyuşmazlığı CMK m.4/2 uyarınca o yer ağır ceza mahkemesi çözer; bu hâlde dosyanın Yargıtay’a gönderilmesine gerek yoktur. Farklı yargı çevrelerindeki mahkemeler arasında ise bölge adliye mahkemesi ilgili ceza dairesi ya da Yargıtay ilgili ceza dairesi karar verir. Taraflardan biri hukuk mahkemesiyse çözüm HMK m.21-23 uyarınca Yargıtay ilgili hukuk dairesine aittir.
Ağır ceza mahkemesi başka hangi işlere bakar?
Yargılama dışında birkaç özel görevi vardır. CMK m.141 vd. uyarınca koruma tedbirleri nedeniyle açılan tazminat davaları ağır ceza mahkemesinde görülür. Avukatlar hakkında görevden doğan suçlarda son soruşturmanın açılıp açılmamasına karar verilmesi de bu mahkemenin görevindedir. Ayrıca CMK m.268 uyarınca sulh ceza hâkimliği kararlarına yapılan bazı itirazlar ile kendi yargı çevresindeki mahkemeler arasındaki görev uyuşmazlıkları ağır ceza mahkemesince incelenir.
Ağır ceza kararına karşı hangi kanun yolu açık?
İlk derece sıfatıyla verilen kararlara karşı, tefhim ya da tebliğden itibaren iki hafta içinde bölge adliye mahkemesine istinaf yoluna başvurulur. Bölge adliye mahkemesi kararına karşı temyiz yolu ise CMK m.286’da sayılan sınırlı hâllerde açıktır; on yıl veya daha fazla hapis cezasına ilişkin kararlar temyize tabidir, buna karşılık birçok karar istinaf aşamasında kesinleşir. Bu nedenle ağır ceza dosyalarında istinaf dilekçesinin kapsamlı hazırlanması belirleyici olur.
- 5235 sayılı Kanun m.9-12 — Asliye ve ağır ceza mahkemelerinin görevleri
- 5235 sayılı Kanun m.14 — Görevin belirlenmesinde üst sınır kuralı
- 5271 sayılı CMK m.3-7 — Görev, görevsizlik ve görev uyuşmazlığı
- 5271 sayılı CMK m.150 — Müdafiin görevlendirilmesi
- 5271 sayılı CMK m.141 vd. — Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat
- 5271 sayılı CMK m.268, 286 — İtiraz ve temyiz
- 2797 sayılı Yargıtay Kanunu m.14 — Daireler arasında işbölümü
- 6100 sayılı HMK m.21-23 — Yargı yeri belirlenmesi
Bağlantılı başlıklar için asliye ceza mahkemesinin görevleri, sulh ceza hâkimliği, görevsizlik ve yetkisizlik kararı ve ağır ceza yargılaması ve savunma yazılarımıza; kanun yolları için istinaf yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.