Hileli İflas Suçu (TCK 161): Kesinleşmiş İflas Kararı, Malvarlığını Kaçırma ve Ticari Defterler
- TCK m.161’e göre malvarlığını eksiltmeye yönelik hileli tasarruflarda bulunan kişi, bu tasarruflardan önce veya sonra iflasa karar verilmişse üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
- Yargıtay’a göre iflas kararı objektif cezalandırılabilme şartıdır.
- Mahkûmiyet için kesinleşmiş iflas kararının, kesinleşme şerhi içeren onaylı suretiyle dosyaya konulması gerekir.
- İflas talebi reddedilmiş ve bu karar kesinleşmişse, suçun objektif şartı gerçekleşmediğinden beraat kararı verilir.
- Kanun, alacaklıların teminatı niteliğindeki malların kaçırılması, gizlenmesi veya değerinin azaltılmasını hileli iflas hâlleri arasında sayar.
- Malvarlığını kaçırmaya yönelik tasarrufların ortaya çıkmasını önlemek için ticari defter, kayıt veya belgelerin gizlenmesi ya da yok edilmesi de hileli iflas hâlidir.
- Gerçekte olmayan borç ilişkileri yaratılarak veya gerçeğe aykırı hesaplarla malvarlığının borca batık gösterilmesi de kanunda sayılan hâllerdendir.
- Yargıtay’a göre hileli bir tasarruf olmaksızın defterlerin istendiği hâlde verilmemesi, tek başına hileli iflas için yeterli değildir.
- Defterlerin gizlenmesi, hileli tasarrufların ortaya çıkmasını önlemek amacıyla yapılmış olmalıdır.
- Şirket sermayesinin bir kısmının ödenmemesi ve şirket kaynaklarının kullanılıp geri ödenmemesi, Yargıtay’ca malvarlığını eksiltmeye yönelik tasarruf sayılmıştır.
- Mahkemenin; ticari defterlerin noter açılış ve kapanış onaylarını, ticaret sicil ve vergi kayıtlarını, tapu ve araç kayıtlarını araştırması gerekir.
- Delillerin ticaret hukuku, icra ve iflas hukuku ve mali konularda uzman bilirkişi kurulunca incelenmesi Yargıtay’ın aradığı standarttır.
- Suç tamamlandıktan sonra zararın giderilmesi hâlinde TCK m.168’deki etkin pişmanlık indirimi uygulanabilir.
- Tedbirsizlik ve dikkatsizlik sonucu iflasa sebebiyet verme hâli ayrıca TCK m.162’de taksirli iflas olarak düzenlenmiştir.
- Sanığın hükümden sonra ölmesi hâlinde TCK m.64 uyarınca hukuki durumunun ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bir şirketin iflası, çoğu zaman yalnızca ticari bir başarısızlık olarak görülür. Ancak iflas masasına kalan malvarlığı ile şirketin geçmişteki varlıkları arasında açıklanamayan bir fark varsa, alacaklılar ve iflas idaresi yöneticiler hakkında hileli iflas suçlamasıyla şikâyette bulunabilir. Bu suçlama ağır bir hapis cezası öngördüğünden, hem alacaklılar hem de yöneticiler için sonuçları büyüktür.
Yargıtay kararları, hileli iflas davalarının iki temel noktada bozulduğunu gösteriyor: kesinleşmiş iflas kararının dosyada bulunmaması ve ticari defterlerle mali işlemlerin uzman bilirkişi incelemesine tabi tutulmaması. Aşağıda bu iki eksiklik ve suçun unsurları kararlar üzerinden anlatılıyor.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| İflas kararı | TCK m.161/1 | Objektif cezalandırılabilme şartı |
| Kesinleşme | Y2CD 22.05.2023 | Kesinleşme şerhli onaylı suret dosyada bulunmalı |
| İflas talebinin reddi | Y8CD 20.12.2017 | Objektif şart yok, beraat |
| Defter vermeme | Y2CD 2023; Y8CD 2019 | Hileli tasarruf olmadan tek başına yeterli değil |
| Sermaye ödememe ve şirket kaynağını kullanma | Y8CD 19.09.2018 | Malvarlığını eksiltmeye yönelik tasarruf |
| Envanter defterini ihtara rağmen vermeme | Y8CD 19.09.2018 | TCK 161/1-b kapsamında değerlendirildi |
| Araştırma yükümlülüğü | Y2CD 2023; Y8CD 2019 | Noter, sicil, vergi, tapu, trafik kayıtları |
| Bilirkişi | Y2CD 2023; Y8CD 2019 | Ticaret, icra-iflas ve mali konularda uzman kurul |
| Zararın giderilmesi | TCK m.168 | Etkin pişmanlık indirimi |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Şirket hakkındaki iflas kararının kesinleşip kesinleşmediğini ve kesinleşme şerhli onaylı suretinin dosyada olup olmadığını kontrol edin.
- İflas talebi reddedilmiş veya iflas kararı kaldırılmışsa bu kararın kesinleşmiş suretini ceza dosyasına sunun.
- İflas tarihinden önceki yıllara ait yevmiye, defteri kebir ve envanter defterlerinin nerede bulunduğunu tespit edin.
- Defterlerin iflas dairesine veya kayyum heyetine teslim edildiğini gösteren tutanakları temin edin.
- Noterlikten ticari defterlerin açılış ve kapanış onay kayıtlarını isteyin.
- Ticaret sicil müdürlüğünden sermaye taahhüdü, ödeme ve ortaklık değişikliği kayıtlarını alın.
- Tapu ve trafik kayıtlarından şirket adına kayıtlı malların iflas öncesindeki devirlerini ve bedellerini listeleyin.
- Şirket hesaplarından ortaklara veya yöneticilere yapılan ödemelerin dayanaklarını, faturalarını ve iş amacını belgeleyin.
- Kredi sözleşmeleri ve senetlerdeki imzaların kime ait olduğu tartışmalıysa imza incelemesi talep edin.
- Soruşturma aşamasındaki bilirkişi raporunun uzmanlık alanını inceleyin; gerekirse ticaret hukuku, icra-iflas hukuku ve mali müşavirden oluşan kurul raporu isteyin.
- Alacaklıların zararının giderilmesi mümkünse etkin pişmanlık imkânını kovuşturma başlamadan önce değerlendirin.
- Alacaklıysanız iflas idaresinin tespitlerini, sıra cetvelini ve tasarrufun iptali davası imkânlarını ceza şikâyetiyle birlikte takip edin.
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, 22.05.2023 T., 2022/8400 E., 2023/2890 K.
Kesinleşme şerhli iflas kararı dosyaya konulmadan ve defterler ile malvarlığı hareketleri uzman bilirkişi kuruluna incelettirilmeden hileli iflastan mahkûmiyet kurulamaz. Hastane işletmeciliği yapan bir anonim şirketin sahibi ve yöneticisi olan sanık, şirketin iflası sonrasında hileli iflas suçundan dört yıl hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Soruşturmadaki bilirkişi raporunda, iflas erteleme süreci ve kayyum heyeti tespitlerine göre sanığın malvarlığını azaltmaya yönelik hareketler sergilediği belirtilmiş; mahkeme de sanığın defter ve belgeleri ibraz etmeyerek hileli tasarruflarını gizlediğini kabul etmiştir. Sanık ise defterleri iflas dairesine teslim ettiğini savunmuştur. Daire öncelikle, “İflas kararı objektif bir cezalandırılabilme şartı olup, sanığın hileli iflas suçundan cezalandırılabilmesi için mutlaka kesinleşmiş iflas kararının bulunması ve denetime imkan verecek şekilde kesinleşme şerhi içeren onaylı suretinin dosya içerisine alınması gerekmekte” olduğunu belirtmiştir. Daireye göre ayrıca “borçlunun mallarını kaçırmaya yönelik gerçekleştirilmiş olan hileli bir tasarruf olmaksızın ilgili ticari defter, kayıt veya belgelerin istenildiği hâlde verilmemesinin hileli iflas suçunu gerçekleştirmek için başlı başına yeterli olmayacağı” gözetilmelidir. Mahkeme; defterlerin tutulup tutulmadığını, noter onaylarını, ticaret sicil ve vergi kayıtlarını, şirket adına kayıtlı taşınır ve taşınmazları, iflas sürecinde muvazaalı devir yapılıp yapılmadığını araştırmalı ve dosyayı uzman bilirkişi kuruluna incelettirmelidir. Mahkûmiyet hükmü 22.05.2023 tarihinde tebliğnameye aykırı olarak bozulmuştur.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 20.12.2017 T., 2017/6332 E., 2017/14627 K.
İflas talebinin reddine ilişkin karar kesinleşmişse objektif cezalandırılabilme şartı gerçekleşmez ve beraat kararı yerindedir. Sanıkların hissedarı ve yetkilisi oldukları limited şirketin malvarlığını azaltmaya yönelik hileli tasarruflarda bulunarak hileli iflas suçunu işledikleri iddia edilmiştir. Ağır ceza mahkemesi sanıkların beraatine karar vermiş, hüküm katılan vekili tarafından temyiz edilmiştir. Daire, şirketin iflası için açılan davada asliye ticaret mahkemesinin 20.12.2012 tarihli kararıyla iflas talebinin reddedildiğini ve bu kararın kesinleştiğini tespit etmiştir. Buna göre “objektif cezalandırma şartı olan iflas kararının bulunmadığı anlaşılmakla, unsurları itibariyle oluşmayan atılı suçtan sanıkların beraatına yönelik mahkemenin kabulünde bir isabetsizlik görülmemiştir.” Karar, hileli iflas suçlamasında ceza yargılamasının iflas yargılamasının sonucuna ne ölçüde bağlı olduğunu açıkça göstermektedir. Beraat hükümleri 20.12.2017 tarihinde oybirliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 19.09.2018 T., 2018/2485 E., 2018/9521 K.
Sermayenin bir kısmını ödememek, şirket kaynaklarını kullanıp geri ödememek ve envanter defterini ihtara rağmen teslim etmemek hileli iflas oluşturur; beraat kararı bozulmuştur. Ağır ceza mahkemesi sanıkların hileli iflas suçundan beraatine karar vermiş, hüküm Cumhuriyet savcısı tarafından temyiz edilmiştir. Daire, iflas müdürlüğünce alınan 11.04.2011 tarihli bilirkişi raporu ile ceza mahkemesinde alınan 14.01.2013 tarihli bilirkişi raporunda sanıkların şirket sermayesinin bir kısmını ödemediklerinin ve şirket kaynaklarını kullanıp şirkete geri ödeme yapmadıklarının tespit edildiğini belirtmiştir. Daireye göre bu eylemler “TCK.nun 161/1. maddesindeki şirketin malvarlığını eksiltmeye yönelik tasarruflar niteliğinde”dir. Ayrıca sanıkların 2009 yılına ait envanter defterini ihtara rağmen teslim etmemeleri, “TCK.nun 161/1-b maddesinde düzenlenen malvarlığını kaçırmaya yönelik tasarruflarının ortaya çıkmasını önlemeye yönelik” olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle sanıkların mahkûmiyeti yerine beraatlerine karar verilmesi yasaya aykırı bulunmuştur. Beraat hükümleri 19.09.2018 tarihinde oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 17.01.2019 T., 2018/7884 E., 2019/847 K.
Kredi sözleşmesindeki imzalar, noter onayları ve sicil kayıtları araştırılmadan ve öğretim üyesi ile mali müşavirden oluşan kurula inceleme yaptırılmadan hüküm kurulamaz. Ağır ceza mahkemesi sanıkların bir kısmı hakkında mahkûmiyet, bir kısmı hakkında beraat kararı vermiş; hükümler sanıklardan biri ve katılan vekili tarafından temyiz edilmiştir. Daire öncelikle iki sanığın hükümden sonra öldüğünün nüfus kayıtlarında görüldüğünü belirterek TCK m.64 uyarınca hukuki durumlarının değerlendirilmesini istemiştir. Esas yönünden, iflas davasına konu 23.08.2007 tarihli kredi sözleşmesinin aslı ile ekindeki bonoların getirtilerek imzaların sanıklara ait olup olmadığının incelenmesi gerektiği belirtilmiştir. Daire, defter ve belgelerin verilmemesinin hileli tasarruf olmaksızın başlı başına yeterli olmayacağını hatırlatarak şirketin başından itibaren ticari defterlere sahip olup olmadığının noter kayıtlarından, kuruluş ve işleyişinin ticaret sicili ve vergi dairesinden araştırılmasını istemiştir. Daireye göre tüm deliller “Ticaret, İcra ve İflas Hukuku Öğretim Üyesi ile Mali Müşavirden oluşan bilirkişi kurulu aracılığıyla” incelenmeli ve “alacaklıları zarara uğratma amacına yönelik eylem olup olmadığı duraksamaya yer vermeyecek şekilde” saptanmalıdır. Hükümler 17.01.2019 tarihinde oybirliğiyle bozulmuştur.
Objektif şart bakımından Yargıtay’ın tutumu nettir. 2017 tarihli kararda iflas talebinin kesinleşmiş biçimde reddedilmesi, iddia edilen tasarrufların niteliği tartışılmadan beraat için yeterli görülmüştür. 2023 tarihli kararda ise iflas kararı verilmiş olmasına rağmen kesinleşme şerhi içeren suret dosyaya konulmadığı için mahkûmiyet bozulmuştur. Bu nedenle ceza yargılamasının seyri, ticaret mahkemesindeki iflas dosyasının akıbetinden bağımsız düşünülemez. İflas yolu ve iflas masasının işleyişi için iflas yoluyla takip ve sıra cetveli yazılarımıza bakılabilir.
Hileli tasarruf bakımından Yargıtay iki yönlü bir denge kurmaktadır. Bir yandan 2018 tarihli kararda sermayenin ödenmemesi ve şirket kaynaklarının geri ödenmeksizin kullanılması malvarlığını eksiltmeye yönelik tasarruf sayılmış, ihtara rağmen envanter defterinin verilmemesi de TCK 161/1-b kapsamında değerlendirilmiş ve beraat kararı bozulmuştur. Öte yandan 2019 ve 2023 tarihli kararlarda, defterlerin verilmemesinin hileli bir kaçırma tasarrufuyla bağlantısı kurulmadıkça tek başına yeterli olmadığı vurgulanmıştır. Bu iki yaklaşım çelişkili değildir: belirleyici olan, defterlerin gizlenmesinin malvarlığı kaçırma işlemlerini örtmeye hizmet edip etmediğidir.
İspat standardı bakımından ise Yargıtay oldukça ayrıntılı bir araştırma listesi ortaya koymaktadır: noterlerden defter onayları, ticaret sicilinden sermaye ve ortaklık kayıtları, vergi dairesinden faaliyet bilgileri, tapu ve trafikten malvarlığı devirleri, kredi sözleşmelerindeki imzaların incelenmesi ve alacaklıların dinlenmesi. Bu belgelerin ticaret hukuku, icra-iflas hukuku ve muhasebe alanlarında uzman bir kurula incelettirilmesi gerekir. Genel nitelikli ya da tek uzmanlık alanından bilirkişi raporuna dayanan hükümler bozma riski taşır.
Alacaklılar açısından ceza şikâyeti tek başına alacağın tahsilini sağlamaz. İflastan önce yapılan bağış, düşük bedelli satış veya yakınlara devir gibi işlemler için ayrıca tasarrufun iptali davası değerlendirilmelidir. Yönetim kurulu üyelerinin şirketle işlem yapma yasağı ve sorumluluğu için yönetim kurulunda işlem ve rekabet yasağı yazımız incelenebilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| İflas kararının kesinleşmesini beklemeden şikâyete dayanmak | Objektif şart kesinleşmiş iflas kararıdır | İflas dosyasının akıbetini ve kesinleşme şerhini takip edin |
| Kesinleşme şerhli sureti dosyaya koymamak | Hüküm denetlenemez ve bozulur | Onaylı ve şerhli sureti dosyaya kazandırın |
| Defter vermemeyi tek başına yeterli saymak | Hileli tasarrufla bağlantı kurulmalıdır | Kaçırılan malvarlığını somut olarak gösterin |
| Defter teslim tutanağını saklamamak | Gizleme iddiasına karşı savunma zayıflar | İflas dairesine teslim belgesini muhafaza edin |
| Genel nitelikli bilirkişi raporuyla yetinmek | Yargıtay uzman kurul incelemesi aramaktadır | Ticaret, icra-iflas ve mali uzmanlardan kurul isteyin |
| Şirket kaynaklarının kullanımını belgelememek | Geri ödenmeyen kullanım hileli tasarruf sayılabilir | Harcamaların iş amacını fatura ve sözleşmeyle gösterin |
| Sermaye borcunu ödenmemiş bırakmak | Malvarlığını eksiltme olarak değerlendirilmiştir | Sermaye ödemelerini banka kayıtlarıyla belgeleyin |
| İmza itirazını ileri sürmemek | Kredi ve senet borçları sanığa atfedilebilir | İmza incelemesi talep edin |
| Etkin pişmanlık fırsatını kaçırmak | Kovuşturma başladıktan sonra indirim oranı düşer | Zararın giderilmesini erken değerlendirin |
Hileli iflas suçu nedir?
TCK m.161’de düzenlenen ve iflasa karar verilmiş olması şartıyla, malvarlığını eksiltmeye yönelik hileli tasarruflarda bulunulmasıyla işlenen suçtur.
Cezası nedir?
Madde metnine göre üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezasıdır. Zararın giderilmesi hâlinde TCK m.168’deki etkin pişmanlık indirimi uygulanabilir.
İflas kararı olmadan hileli iflastan ceza verilebilir mi?
Hayır. Yargıtay’a göre iflas kararı objektif cezalandırılabilme şartıdır. İflas talebinin reddedildiği ve bu kararın kesinleştiği bir olayda sanıkların beraati onanmıştır.
İflas kararının kesinleşmesi şart mı?
Evet. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, mahkûmiyet için kesinleşmiş iflas kararının bulunması ve kesinleşme şerhi içeren onaylı suretinin dosyaya konulması gerektiğini belirtmiştir.
Tasarruflar iflas kararından önce yapılmışsa suç oluşur mu?
Oluşabilir. TCK m.161/1, hileli tasarruflardan önce veya sonra iflasa karar verilmiş olmasını yeterli saymaktadır.
Defterleri teslim etmemek tek başına hileli iflas mıdır?
Hayır. Yargıtay, malları kaçırmaya yönelik hileli bir tasarruf olmaksızın ticari defter ve belgelerin istendiği hâlde verilmemesinin hileli iflas için başlı başına yeterli olmadığını belirtmiştir.
Envanter defterini vermemek hangi durumda suç olur?
Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2018 tarihli kararına konu olayda, sermayenin bir kısmının ödenmemesi ve şirket kaynaklarının geri ödenmeksizin kullanılmasıyla birlikte envanter defterinin ihtara rağmen teslim edilmemesi, bu tasarrufların ortaya çıkmasını önlemeye yönelik kabul edilmiştir.
Şirketten para çekmek hileli iflas sayılır mı?
İş amacına bağlı olmayan ve geri ödenmeyen kullanımlar malvarlığını eksiltmeye yönelik tasarruf sayılabilir. Yargıtay, şirket kaynaklarının kullanılıp geri ödenmemesini bu kapsamda değerlendirmiştir. Harcamaların iş amacını gösteren belgeler bu nedenle önemlidir.
Mahkeme hangi araştırmaları yapmalıdır?
Yargıtay kararlarına göre ticari defterlerin tutulup tutulmadığı, noter onayları, ticaret sicil ve vergi kayıtları, şirket adına kayıtlı taşınır ve taşınmazlar, muvazaalı devirler ve alacaklı beyanları araştırılmalı; deliller uzman bilirkişi kurulunca incelenmelidir.
Bilirkişi kurulu kimlerden oluşmalıdır?
Yargıtay kararlarında ticaret hukuku, icra ve iflas hukuku ve ceza hukuku alanlarında uzman kişilerden veya icra-iflas hukuku öğretim üyesi ile mali müşavirden oluşan bilirkişi kurulu incelemesi istenmiştir.
Taksirli iflas ile farkı nedir?
Hileli iflasta malvarlığını eksiltmeye yönelik kasıtlı ve hileli tasarruflar aranırken, TCK m.162’deki taksirli iflas tedbirsizlik ve dikkatsizlik sonucu iflasa sebebiyet verilmesini kapsar.
Etkin pişmanlık nasıl uygulanır?
TCK m.168’e göre kovuşturma başlamadan önce zararın aynen geri verilmesi veya tazminiyle tamamen giderilmesi hâlinde cezanın üçte ikisine kadarı, kovuşturma başladıktan sonra hüküm verilmeden önce giderilmesi hâlinde ise yarısına kadarı indirilir.
Sanık yargılama sırasında ölürse ne olur?
TCK m.64 uyarınca sanığın ölümü kamu davasının düşmesini gerektirir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, hükümden sonra ölen sanıkların hukuki durumlarının bu madde uyarınca değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Suç şikâyete bağlı mı?
TCK m.161’in metninde şikâyet şartı bulunmamaktadır; suç resen soruşturulur. Uygulamada soruşturmalar çoğunlukla alacaklıların veya iflas idaresinin başvurusuyla başlamaktadır.
Alacaklı ceza davası dışında ne yapabilir?
Alacaklı, iflas masasına alacağını kaydettirebilir, sıra cetveline itiraz edebilir ve iflas öncesinde yapılan bağış veya düşük bedelli devirler gibi işlemler için tasarrufun iptali davası açma imkânını değerlendirebilir.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.161 — Hileli iflas
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.162 — Taksirli iflas
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.168 — Etkin pişmanlık
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.64 — Sanığın ölümü
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.53 — Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.64 — Defter tutma yükümlülüğü
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.66 — Defterlerin açılış ve kapanış onayı
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.177 ve devamı — Doğrudan doğruya iflas
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.277 ve devamı — Tasarrufun iptali davaları
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.63 ve devamı — Bilirkişi incelemesi
- 5320 sayılı Kanun m.8 — Temyizde uygulanacak usul hükümleri
- 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu m.321 — Bozma
İlgili yazılarımız: İflas yoluyla takip · Tasarrufun iptali davası · Sıra cetveli · Güveni kötüye kullanma · Yönetim kurulunda işlem yasağı
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.