Sözleşme Yerine Getirilemiyorsa Borç Düşer mi? İfa İmkânsızlığı ve Mücbir Sebep (TBK m.136-137)
Kısaca
- İfa imkânsızlığı, edimin aynen yerine getirilemez hâle gelmesidir.
- Sözleşmeden önce var olan objektif imkânsızlıkta sözleşme geçersizdir.
- Sonradan doğan kusursuz imkânsızlıkta borç sona erer.
- Sonradan doğan kusurlu imkânsızlıkta borç sona ermez, tazminata dönüşür.
- Borçtan kurtulan, aldığını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade eder.
- Borçlu imkânsızlığı gecikmeksizin bildirmek zorundadır.
- Kısmi imkânsızlıkta borçlu yalnız o kısımdan kurtulur.
- Kusursuz imkânsızlıkta müspet zarar istenemez.
- Fiyat artışı imkânsızlık değil, olsa olsa aşırı ifa güçlüğüdür.
- Sözleşmede “mücbir sebep” yazması tek başına yetmez.
Kısa cevap: İfa imkânsızlığı, edimin aynen yerine getirilemez hâle gelmesidir; sonradan doğan kusursuz imkânsızlıkta borç sona erer, kusurlu imkânsızlıkta ise borç sona ermez ve tazminata dönüşür. Borçtan kurtulan, aldığını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade eder.
Deprem, salgın, idari izin çıkmaması, malzemenin yok olması… Sözleşme yapılırken hesaba katılmayan olaylar edimi yerine getirilemez hâle getirebilir. Peki bu, borcu gerçekten ortadan kaldırır mı?
Bu yazıda ifa imkânsızlığını; kusur ayrımını, kısmi imkânsızlığı, bildirim yükümlülüğünü ve aşırı ifa güçlüğünden farkını Yargıtay kararlarıyla ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
TBK m.136: “Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık sebebiyle borçtan kurtulan borçlu, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri vermekle yükümlü olup, henüz kendisine ifa edilmemiş olan edimi isteme hakkını kaybeder. Kanun veya sözleşmeyle borcun ifasından önce doğan hasarın alacaklıya yükletilmiş olduğu durumlar, bu hükmün dışındadır. Borçlu ifanın imkânsızlaştığını alacaklıya gecikmeksizin bildirmez ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almazsa, bundan doğan zararları gidermekle yükümlüdür.”
TBK m.137: “Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle kısmen imkânsızlaşırsa borçlu, borcunun sadece imkânsızlaşan kısmından kurtulur. Ancak, bu kısmi ifa imkânsızlığı önceden öngörülseydi taraflarca böyle bir sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, borcun tamamı sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, bir tarafın borcu kısmen imkânsızlaşır ve alacaklı kısmi ifaya razı olursa, karşı edim de o oranda ifa edilir. Alacaklının böyle bir ifaya razı olmaması veya karşı edimin bölünemeyen nitelikte olması durumunda, tam imkânsızlık hükümleri uygulanır.”
TBK m.112: Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür.
Hangi hüküm uygulanır?
| Durum | Uygulanacak hüküm | Sonuç |
|---|---|---|
| Sözleşmeden önce var olan objektif imkânsızlık | TBK m.27 | Sözleşme geçersiz |
| Sonradan doğan, borçlu kusursuz | TBK m.136 | Borç sona erer |
| Sonradan doğan, borçlu kusurlu | TBK m.112 | Borç tazminata dönüşür |
| Kısmi imkânsızlık, borçlu kusursuz | TBK m.137 | Yalnız o kısım sona erer |
| İfa mümkün ama aşırı güçleşmiş | TBK m.138 | Uyarlama, olmazsa dönme/fesih |
En kritik ayrım: İmkânsızlık, edimin yerine getirilememesidir; maliyetin artması değil. Fiyatların yükselmesi ifayı imkânsız kılmaz, yalnızca güçleştirir. Bu hâlde yapılması gereken sözleşmeyi feshetmek değil, mahkemeden uyarlama istemektir.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Önce sorun: edim gerçekten yapılamıyor mu, yoksa zorlaştı mı?
- İmkânsızlığın ne zaman doğduğunu belirleyin.
- Kusurun kimde olduğunu belgeleyin.
- İmkânsızlığı karşı tarafa gecikmeksizin bildirin.
- Bildirimi yazılı yapın ve saklayın.
- Zararın artmaması için önlem aldığınızı gösterin.
- Kısmi imkânsızlıkta hangi kısmın düştüğünü hesaplayın.
- Karşı edimin de o oranda azalacağını hatırlayın.
- Aldığınız edimi iade etmeye hazır olun.
- Mücbir sebep iddianızı somut belgeyle destekleyin.
- Sözleşme metnindeki mücbir sebep ve fesih maddelerini okuyun.
- Sadece maliyet artışı varsa fesih değil uyarlama isteyin.
Yargı kararları ne diyor?
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2019/42, K. 2022/42, 25.01.2022
İmkânsızlık borçlunun kusurundan doğmuşsa borç sona ermez; edimin yerini tazmin yükümlülüğü alır ve ispat yükü borçludadır. Kentsel dönüşüm sözleşmesiyle konut taahhüt eden belediyenin, imar ve parselasyon planlarının iptal edilmesi nedeniyle edimini yerine getiremediği olayda Kurul şu ayrımı yapmıştır: “İfa imkânsızlığı borçlunun kusurundan ileri gelmemişse, imkânsızlık borcu sona erdirir. İfa imkânsızlığı borçlunun kusurundan meydana gelmiş ise, borç sona ermez, borcun içeriği değişir ve ifası imkânsızlaşan edimin yerini alacaklının zararını tazmin yükümlülüğü alır.” İspat konusunda da ölçütü koymuştur: “Alacaklı, açacağı tazminat davasında borcun imkânsızlaştığını ispatla mükellef değildir. O, davasını borcun ifa edilmediği esasına dayandırmakla yetinebilir. Borcun ifa edildiğini veya ifanın arz edildiğini veya ifanın mümkün bulunduğunu iddia etmek borçluya düşer.” Yerel mahkemenin, imkânsızlaşan konutun rayiç değerine hükmeden direnme kararı oy çokluğuyla onanmıştır.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/4048, K. 2024/4238, 21.11.2024
Sözleşmede salgının mücbir sebep sayılması tek başına yetmez; maliyet artışı ifa imkânsızlığı değildir. Yemek hizmeti yüklenicisi, Covid-19 salgınını mücbir sebep göstererek sözleşmeyi tek taraflı feshetmişti. Daire önce mücbir sebebin unsurlarını saymıştır: “Bir olayın mücbir sebep sayılması için varlığı gerekli unsurlar, haricîlik, kaçınılamazlık ve öngörülemezliktir.” Ardından somut değerlendirmeyi yapmıştır: “sözleşmede salgın hastalığın mücbir sebep olarak sayılması doğrudan mücbir sebebin varlığını kabul etmeyi gerektirmez. Zira corona virüs salgınının mücbir sebep sayılabilmesi için yemek hizmeti verilmesine ilişkin borcun sözleşmeye uygun olarak ifasına engel oluşturması gerekir.” Yüklenicinin dayandığı sebep tedarik veya personel bulamamak değil, fiyat artışlarının karşılanamamasıydı: “Davacı tacir olup fiyatlarda yükselmeler olabileceğini öngörerek sözleşme imzalaması gerektiğinden bunun doğrudan ifaya engel olan mücbir sebep teşkil etmesi de düşünülemez. Fiyat artışları öngörülemez sınırlarda gerçekleşmiş ve edim dengesi aşırı ölçüde bozulmuş ise TBK 138. madde kapsamında aşırı ifa güçlüğü söz konusu olabilir ise de bunun için de mahkemeden uyarlama talebinde bulunulabilecek iken davacı bu yola gitmeksizin doğrudan sözleşmeyi feshettiğini bildirmiştir.” Karar oy birliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/1917, K. 2024/3484, 16.10.2024
İdarenin izin vermemesi kısmi imkânsızlık doğurur; kusursuz borçlu o kısımdan kurtulur ve tazminatla sorumlu tutulamaz. Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesinde beş normal kat kararlaştırılmış, ancak koruma kurulu dört kata izin vermişti. Daire, “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nca 5 normal kat yerine 4 normal kat yapılmasına izin verilmiş olması olup, idarenin bu işlemi nedeniyle kısmi ifa imkansızlığı doğmuştur. … yükleniciye yüklenebilecek bir kusur bulunmamaktadır. İmar mevzuatına ilişkin kurallar kamu düzenine ilişkin olup imara aykırı biçimde bina yapılması mümkün değildir” demiştir. Sonucu da bağlamıştır: “Kısmi ifa imkansızlığı bulunduğu ve bu imkansızlık yüklenicinin kusurundan doğmuş olmadığı için yüklenici ifası imkansız hale gelen eksik kat bakımından bina yapma borcundan arsa sahipleri de eksik yapılan kat için tapu verme borcundan kurtulmuştur.” Ayrıca “Sözleşme ilişkisinin mücbir sebeple kusursuz imkânsızlık sonucu sonlandırılmasında müspet zararlar istenemez. Ancak, menfi zarar kapsamındaki alacakların … talep edilmesi mümkündür” ilkesine yer verilmiş; hüküm oy birliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2022/5928, K. 2023/2080, 05.04.2023
Şarta bağlı satışta “bürokrasi gecikti” savunması kendiliğinden kabul edilemez; TBK m.136-137 ve şartname hükümleri çerçevesinde araştırılmalıdır. Belediye, iki yıl içinde inşaata başlanması ve beş yıl içinde tamamlanması şartıyla ihaleyle sattığı taşınmazın tapusunun iptalini istemişti. Alıcı şirket, çevresel etki değerlendirme raporunun elinde olmayan sebeplerle geciktiğini savunmuş, yerel mahkeme ve bölge adliye mahkemesi bu savunmayı yeterli görmüştü. Daire, TBK m.136 ve 137’yi ilgili hukuk olarak ortaya koyduktan sonra “Mahkemece yapılan araştırma ve inceleme hüküm kurmaya elverişli değildir. Hal böyle olunca, yukarıda belirtilen kanun maddeleri ve taraflar arasında imzalanan şartname hükümleri gözetilerek iddia ve savunma çerçevesinde araştırma ve incelemesi yapılması, sonucuna göre hüküm kurulması gerekir” diyerek kararı oy birliğiyle bozmuştur.
Dört karar, “sözleşmeyi yerine getiremiyorum” savunmasının hukukta dört ayrı sonuç doğurabileceğini gösteriyor. Belirleyici olan ilk soru kusurdur: 25.01.2022 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararının ortaya koyduğu gibi imkânsızlık borçlunun kusurundan doğmamışsa borç gerçekten sona erer; kusurdan doğmuşsa borç sona ermez, yalnızca şekil değiştirir ve yerini tazminat alır. Bu ayrım ispat açısından da önemlidir — alacaklı imkânsızlığı ispatlamak zorunda değildir; ifa ettiğini ya da ifanın hâlâ mümkün olduğunu ispatlamak borçluya düşer. İkinci soru gerçekten imkânsızlık var mı: 21.11.2024 tarihli karar, uygulamada en sık yapılan hatayı düzeltiyor — sözleşmede “salgın mücbir sebeptir” yazması tek başına sonuç doğurmaz; o olayın somut olarak edimi yerine getirilemez kılması gerekir. Maliyetlerin artması ifayı imkânsız kılmaz; bu, olsa olsa TBK m.138 kapsamında aşırı ifa güçlüğüdür ve doğru yol sözleşmeyi tek taraflı feshetmek değil, mahkemeden uyarlama istemektir. Nitekim feshi seçen taraf davasını kaybetmiştir. Üçüncü soru imkânsızlığın kapsamı: 16.10.2024 tarihli kararda idarenin bir kat eksik izin vermesi kısmi imkânsızlık sayılmış, kusursuz yüklenici o kısımdan kurtulmuş ve karşı edim de aynı oranda azalmıştır; ayrıca kusursuz imkânsızlıkta müspet zarar (kâr kaybı) istenemeyeceği, yalnızca menfi zararın talep edilebileceği vurgulanmıştır. Dördüncü olarak 05.04.2023 tarihli kararın hatırlattığı gibi mücbir sebep savunması bir iddia değil, ispat edilmesi gereken bir olgudur; “izin gecikti”, “bürokrasi yavaş işledi” gibi genel açıklamalar araştırılmadan kabul edilemez. Son bir uyarı: kusursuz olsanız bile imkânsızlığı gecikmeksizin bildirmezseniz ve zararın büyümesini önlemezseniz, bundan doğan zararlardan siz sorumlu olursunuz.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Maliyet artışını imkânsızlık saymak | Bu, aşırı ifa güçlüğü olabilir |
| Doğrudan tek taraflı fesih | Önce uyarlama talep edilmelidir |
| Sözleşmedeki mücbir sebep listesine güvenmek | Olayın ifaya engel olduğu ispatlanmalıdır |
| İmkânsızlığı bildirmemek | Bildirmeyen borçlu doğan zarardan sorumludur |
| Zararı azaltıcı önlem almamak | Önlem alma yükümlülüğü kanundan doğar |
| Aldığı edimi iade etmemek | Sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade gerekir |
| Kusursuz imkânsızlıkta kâr kaybı istemek | Müspet zarar istenemez; menfi zarar istenebilir |
| Kısmi imkânsızlıkta karşı edimi tam istemek | Karşı edim de aynı oranda azalır |
| Genel ifadelerle mücbir sebep savunmak | Somut delil ve belge gerekir |
Sık sorulan sorular
İfa imkânsızlığı nedir?
Edimin içeriği değişmeksizin borcun aynen yerine getirilmesinin imkânsız hâle gelmesidir.
Objektif ve subjektif imkânsızlık farkı nedir?
İmkânsızlık herkes için söz konusuysa objektif, yalnızca sözleşmenin taraflarından birinin durumundan doğuyorsa subjektif imkânsızlıktır.
Sözleşmeden önce var olan imkânsızlık ne sonuç doğurur?
Herkes bakımından aynı sonucu doğuruyorsa sözleşme TBK m.27 uyarınca geçersizdir.
Borç hangi hâlde sona erer?
Sözleşmeden sonra doğan ve borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebepten kaynaklanan imkânsızlıkta.
Borçlu kusurluysa ne olur?
Borç sona ermez; içeriği değişir ve ifası imkânsızlaşan edimin yerini alacaklının zararını tazmin yükümlülüğü alır.
Aldığım edimi geri vermek zorunda mıyım?
Evet. İmkânsızlık nedeniyle borçtan kurtulan taraf aldığı edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade eder ve kendisine ifa edilmemiş edimi isteme hakkını kaybeder.
Bildirim yükümlülüğü var mı?
Evet. Borçlu imkânsızlığı alacaklıya gecikmeksizin bildirmez ve zararın artmaması için önlem almazsa doğan zararları gidermekle yükümlüdür.
Kısmi imkânsızlıkta ne olur?
Borçlu yalnızca imkânsızlaşan kısımdan kurtulur. Ancak bu durum önceden bilinseydi sözleşme hiç yapılmayacaksa borcun tamamı sona erer.
Kısmi ifaya razı olmak zorunda mıyım?
Hayır. Razı olmazsanız veya karşı edim bölünemez nitelikteyse tam imkânsızlık hükümleri uygulanır.
Mücbir sebep nedir?
Borcun sözleşmeye uygun ifasına engel olan; haricî, öngörülemez ve kaçınılamaz nitelikteki olaydır.
Sözleşmede sayılan mücbir sebep otomatik uygulanır mı?
Hayır. Sözleşmede sayılmış olması tek başına yetmez; o olayın somut olayda ifaya engel olduğu ortaya konmalıdır.
Fiyat artışı mücbir sebep midir?
Kural olarak hayır. Tacirin fiyat dalgalanmalarını öngörmesi beklenir; aşırı bozulma varsa TBK m.138 uyarınca uyarlama istenir.
İmkânsızlık ile aşırı ifa güçlüğü farkı nedir?
İmkânsızlıkta edim yerine getirilemez; aşırı ifa güçlüğünde getirilebilir ama borçludan bunu beklemek dürüstlük kuralına aykırı düşecek kadar güçleşmiştir.
Hangi zararı isteyebilirim?
Kusursuz imkânsızlıkta müspet zarar (kâr kaybı) istenemez; menfi zarar kapsamındaki alacaklar talep edilebilir. Kusurlu imkânsızlıkta müspet zarar gündeme gelir.
Temerrüde düşen borçlu korunur mu?
Temerrüde düşmede kusurlu olan borçlu, sonradan ortaya çıkan beklenmedik hâlden doğan zarardan da sorumlu olur.
İlgili mevzuat
- 6098 sayılı TBK m.27 — kesin hükümsüzlük
- 6098 sayılı TBK m.112 — borca aykırılıkta sorumluluk
- 6098 sayılı TBK m.114 — sorumluluğun kapsamı
- 6098 sayılı TBK m.119 — temerrütte beklenmedik hâl
- 6098 sayılı TBK m.136 — ifa imkânsızlığı
- 6098 sayılı TBK m.137 — kısmi ifa imkânsızlığı
- 6098 sayılı TBK m.138 — aşırı ifa güçlüğü
- 6098 sayılı TBK m.481 — eser sözleşmesinde bedel
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.2 — dürüstlük kuralı
- 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu m.10 — mücbir sebepler
Borçlar hukukuyla ilgili diğer yazılarımız: kira uyarlama davası, eser sözleşmesinde ayıp ve alacağın temliki.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. İmkânsızlık ile ifa güçlüğü arasındaki ayrım doğru talebi belirler; somut durumunuz için bir avukata başvurmanız yerinde olur.