Mirastan Çıkarma (Iskat) Nedir?

Hesaplama aracı: Miras Payı Hesaplama — yasal payı, saklı payı ve tasarruf nisabını hesaplayın.
Kısa cevap: Mirasbırakan, saklı paylı mirasçısını ancak kanunda sayılan iki sebepten biri varsa ölüme bağlı bir tasarrufla mirasçılıktan çıkarabilir: mirasçı mirasbırakana veya yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse ya da mirasbırakana veya ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse (TMK m.510). Çıkarma, sebep tasarrufta belirtilmişse geçerlidir; mirasçı itiraz ederse sebebin varlığını çıkarmadan yararlanan taraf ispat eder (m.512). Bunlardan ayrı olarak, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoy, saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarılabilir (m.513).
Mirastan Çıkarmanın İki Türü
| Tür | Kime uygulanır | Sebep | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| Cezai (olağan) çıkarma | Saklı paylı her mirasçı | Ağır suç veya aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi | Mirastan pay alamaz, tenkis davası açamaz | TMK m.510-511 |
| Borç ödemeden aciz sebebiyle (koruyucu) çıkarma | Yalnızca hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoy | Aciz belgesinin bulunması | Saklı payın yarısı çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülenir | TMK m.513 |
Kimler Mirastan Çıkarılabilir?
Mirasçılıktan çıkarma, saklı paylı mirasçılar için söz konusudur. Saklı pay; altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri, sağ kalan eş için altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçüdür (TMK m.506). Kardeşlerin saklı payına ilişkin bent 5650 sayılı Kanun’la yürürlükten kaldırılmıştır; saklı payı olmayan bir yasal mirasçı, çıkarma sebebi aranmaksızın ölüme bağlı tasarrufla mirastan uzaklaştırılabilir. Oranların ayrıntısı için saklı pay oranları yazısına bakabilirsiniz.
Çıkarma Sebepleri (TMK m.510)
- Ağır suç: Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse.
- Aile hukukundan doğan yükümlülüklerin ihlali: Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse.
Kanun sebepleri sınırlı olarak saymıştır. Hangi suçun “ağır” sayılacağını ve yükümlülük ihlalinin “önemli ölçüde” olup olmadığını mahkeme somut olaya göre değerlendirir. Kanun metni bir suç listesi vermez; bu nedenle yalnızca kırgınlık veya uzun süre görüşmeme gibi gerekçelerin yeterli olup olmayacağı, olayın tüm koşullarına bağlıdır.
Şekil: Ölüme Bağlı Tasarruf ve Sebebin Yazılması
- Çıkarma, ölüme bağlı bir tasarrufla yapılır (TMK m.510): vasiyetname veya miras sözleşmesi.
- Vasiyetname resmî şekilde, mirasbırakanın el yazısıyla ya da sözlü olarak yapılabilir (m.531). Miras sözleşmesinin geçerli olması için resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi gerekir (m.545).
- “Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakan ancak buna ilişkin tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse geçerlidir.” (m.512/1)
Vasiyetnamenin türleri ve şekil şartları için vasiyetname nedir yazısına bakabilirsiniz.
Mirastan Çıkarmanın Sonuçları (TMK m.511)
- Mirasçılıktan çıkarılan kimse mirastan pay alamayacağı gibi tenkis davası da açamaz.
- Mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmuş olmadıkça, çıkarılanın miras payı, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi, varsa altsoyuna, yoksa mirasbırakanın yasal mirasçılarına kalır.
- Mirasçılıktan çıkarılan kimsenin altsoyu, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir.
Borç Ödemeden Aciz Sebebiyle Çıkarma (TMK m.513)
Mirasbırakan, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoyunu saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarabilir. Ancak bu yarıyı, mirasçılıktan çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülemesi şarttır. Bu çıkarmanın amacı mirasçıyı cezalandırmak değil, saklı payın bir bölümünün mirasçının alacaklılarına gitmesini önleyip onun çocukları için korunmasıdır.
Miras açıldığı zaman borç ödemeden aciz belgesinin hükmü kalmamışsa veya belgenin kapsadığı borç tutarı çıkarılanın miras payının yarısını aşmıyorsa, mirasçılıktan çıkarılanın istemi üzerine çıkarma iptal olunur (m.513).
Çıkarmaya İtiraz ve İspat Yükü (TMK m.512)
Mirasçılıktan çıkarılan kimse itiraz ederse, belirtilen sebebin varlığını ispat, çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına düşer (m.512/2). Sebebin varlığı ispat edilememiş veya çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir; ancak mirasbırakan bu tasarrufu çıkarma sebebi hakkında düştüğü açık bir yanılma yüzünden yapmışsa, çıkarma geçersiz olur (m.512/3).
Bu kuralın pratik sonucu şudur: sebep ispat edilemezse vasiyetname tümden ortadan kalkmaz; çıkarılan mirasçı yalnızca saklı payını alır, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısım üzerindeki iradesi ayakta kalır. Yargıtay bu durumda davaya tenkis davası olarak devam edilmesi gerektiğini belirtmektedir (aşağıdaki kararlar). İtiraz davasının ayrıntıları için mirasçılıktan çıkarmaya itiraz, ispat yükü ve tenkis yazısına bakabilirsiniz.
Vasiyetname ayrıca ehliyetsizlik, yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama, hukuka veya ahlâka aykırılık ya da şekil eksikliği sebepleriyle de sakatsa, iptal davası açılabilir (m.557). İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin üzerinden iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer (m.559). Ayrıntı için vasiyetnamenin iptali davası yazısına bakabilirsiniz.
Mirasbırakan Çıkarmadan Dönebilir mi?
Çıkarma bir ölüme bağlı tasarruf olduğundan, mirasbırakan sağlığında bundan dönebilir. Kanuna göre mirasbırakan, vasiyetname için öngörülen şekillerden birine uyarak yeni bir vasiyetname yapıp önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir; dönme vasiyetnamenin tamamı veya bir kısmı için olabilir (m.542). Mirasbırakan vasiyetnameyi yok ederek de dönebilir (m.543). Ayrıntı için vasiyetten dönme yazısına bakabilirsiniz.
Mirastan yoksunluk için kanun “Mirastan yoksunluk, mirasbırakanın affıyla ortadan kalkar.” hükmünü açıkça öngörmüştür (m.578). Mirasçılıktan çıkarma bakımından ise TMK’da ayrı bir af hükmü yoktur; çıkarmanın ortadan kalkması için güvenli yol, yukarıdaki şekillerle tasarruftan dönülmesidir.
Mirastan Çıkarma, Mirastan Yoksunluk ve Mirastan Feragat
| Kurum | Nasıl doğar | Dayanak |
|---|---|---|
| Mirastan çıkarma (ıskat) | Mirasbırakanın, sebep göstererek yaptığı ölüme bağlı tasarrufla | TMK m.510-513 |
| Mirastan yoksunluk | Kanundan doğar: mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldüren veya öldürmeye teşebbüs eden, onu sürekli şekilde ölüme bağlı tasarruf yapamayacak duruma getiren, aldatma, zorlama veya korkutma yoluyla tasarruf yaptıran ya da engelleyen, yeniden yapılamayacak bir tasarrufu kasten ortadan kaldıran kişiler mirasçı olamaz | TMK m.578 |
| Mirastan feragat | Mirasbırakan ile mirasçı arasında, karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak yapılan sözleşmeyle; feragat eden mirasçılık sıfatını kaybeder | TMK m.528 |
Mirastan feragat sözleşmesi için mirastan feragat sözleşmesi, saklı payı aşan tasarruflar için tenkis davası yazılarına bakabilirsiniz.
- Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E.2017/17228, K.2018/1512, 22.02.2018 İki tür ıskat: cezai ve koruyucu. Daire; “Mirastan ıskat, murisin tek taraflı ölüme bağlı bir tasarrufu ile gerçekleşir” diyerek ayrımı yapar: mirasçı, mirasbırakana veya yakınlarından birine karşı TMK m.510’da gösterilen ağır bir suç işlerse ya da murisine veya ailesine karşı kanunen yerine getirmekle yükümlü olduğu aile görevlerini ifada büyük bir kusur işlerse cezai (olağan) ıskat nedenleri doğar; koruyucu ıskat ise “tamamen iyi niyete dayalı… murisin ıskat ettiği mirasçıdan çocuklarını koruma amacına yöneliktir.” Kararda m.512 aktarılır: “Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakan ancak buna ilişkin tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse geçerlidir.”
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2011/22339, K.2012/31593, 25.12.2012 Iskat edilen tenkis de isteyemez. Daire kuralları sıralar: mirasçı ağır bir suç işlemişse ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse mirasbırakan ölüme bağlı tasarrufla saklı paylı mirasçısını çıkarabilir (m.510); çıkarılan kimse mirastan pay alamayacağı gibi tenkis davası da açamaz (m.511); çıkarma sebebinin varlığını ispat, çıkarmadan yararlanan mirasçıya aittir (m.512). Somut olayda ıskattan yararlanan davalı sebebi kanıtlayamamış; Daire, tasarrufun davacı mirasçıların saklı payları dışında, tasarruf nisabı oranında yerine getirileceğini belirterek hükmü bozmuştur.
- Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E.2015/5400, K.2015/3549, 31.03.2015 Sebep ispatlanamazsa vasiyetname tümden iptal edilmez. Daire, TMK m.512/3’ü aynen aktarır: “Sebebin varlığı ispat edilememiş veya çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir; ancak, mirasbırakan bu tasarrufu çıkarma sebebi hakkında düştüğü açık bir yanılma yüzünden yapmışsa, çıkarma geçersiz olur.” Iskat sebepleri kanıtlanamadığı hâlde vasiyetnamenin tümden iptaline karar verilmesi bozma nedeni olmuştur; doğru sonuç, davacının yalnızca saklı payını isteyebilmesidir.
- Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E.2017/12298, K.2019/146, 16.01.2019 Dava tenkis davası olarak sürdürülür. Daire, kararı öncelikle ortak vasiyetnamenin şekil eksikliği nedeniyle bozmuş; “kabule göre de” başlığı altında ıskat sebebi ispat edilemediğinde yapılacak işi adım adım göstermiştir: tasarruf nisabı sınırları içinde geçerli olmak üzere vasiyetnamenin ıskata ilişkin bölümünün hükümsüzlüğüne karar verilmesi, davaya TMK m.564 ve devamındaki tenkis davası olarak devam edilmesi, murisin terekesindeki tüm aktif ve pasifin belirlenmesi ve uzman bilirkişiden alınacak rapor sonucuna göre hüküm kurulması.
Sık Sorulan Sorular
Kardeşimi mirastan çıkarabilir miyim?
Kardeşlerin saklı payı yoktur (TMK m.506/3, 5650 sayılı Kanun’la mülga). Bu nedenle kardeşi mirastan uzaklaştırmak için çıkarma sebebi göstermek gerekmez; mirasın tamamı vasiyetname veya miras sözleşmesiyle başkalarına bırakılabilir.
Vasiyetnamede sebep yazılmazsa ne olur?
Çıkarma geçerli olmaz; ancak tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir (m.512/1 ve 3). Yani mirasçı saklı payını alır, mirasbırakanın geri kalan kısım üzerindeki tasarrufu geçerliliğini korur.
Mirastan çıkarılan çocuğun çocukları mirasçı olur mu?
Evet. Mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmadıkça çıkarılanın payı, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi altsoyuna kalır; altsoy saklı payını da isteyebilir (m.511).
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m.506, 510-513, 528, 531, 542, 543, 545, 557, 559 ve 578
LegaPro Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.